Σπύρος Αλεξίου, συγγραφέας του βιβλίου Προδομένο Μεσολόγγι (εκδόσεις Τόπος)
Η Β΄πολιορκία του Μεσολογγίου και η Έξοδος (10 προς 11 Απρίλη 1826) συνθέτουν το συγκλονιστικότερο γεγονός της Επανάστασης, το οποίο όμως συνοδεύεται από μεγάλα ερωτήματα: Γιατί αν και υπήρχαν οι υλικές δυνατότητες (τα δάνεια από την Αγγλία) εγκαταλείφθηκε από την κυβέρνηση του Αγγλικού κόμματος; Γιατί οι ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις κινήθηκαν προς οποιαδήποτε άλλη κατεύθυνση εκτός από το Μεσολόγγι; Γιατί οι Έλληνες που βρίσκονταν έξω από την πόλη έμειναν αδρανείς;
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ
1821, 20 Απρίλη: Το Μεσολόγγι επαναστατεί
1821, 20 Ιούλη: Άφιξη Α. Μαυροκορδάτου στο Μεσολόγγι
1822, 26 Οκτώβρη: Έναρξη πρώτης ολιορκίας
1822, 25 Δεκέμβρη: Νίκη των Ελλήνων, λύση της πολιορκίας
1825, 7 Φλεβάρη: Σύναψη 2ου δανείου, 2 εκ. λιρών
1825, 23 Απρίλη: Έναρξη δεύτερης πολιορκίας
1825, 24 Ιούλη: «Πράξη Υποτέλειας» στην Αγγλία
1285, 12 Δεκέμβρη: Άφιξη Ιμπραήμ στο Μεσολόγγι
1826, 25 Μάρτη: Η μάχη της Κλείσοβας
1926, 10 Απρίλη: Έξοδος των πολιορκημένων
Μεσολόγγι. Το τοπωνύμιο προέρχεται από το ιταλικό mezzo + langhi ή laghi = «μέσα στις λίμνες / λιμνοθάλασσες». Η παραγωγή αλιευμάτων και το εμπόριο αλατιού προσέδωσαν στην πόλη αυτονομία και προνόμια. Ο Μανιάτης Λυμπεράκης Γερακάρης το 1689 πυρπολεί την πόλη, το ίδιο θα συμβεί και στα Ορλωφικά (1770). Στις αρχές του 19ου αιώνα η πόλη ακμάζει και βρίσκεται σε επαφή με τα Ιόνια, την Ήπειρο και τη Δύση. Ευνοήθηκε η διάδοση των επαναστατικών ιδεών, πολλοί Μεσολογγίτες μυήθηκαν στη Φιλική Εταιρεία.
Στις 20 Απριλίου 1821 το Μεσολόγγι επαναστατεί, ενώ στις 20 Ιουλίου φτάνει ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος. Στην αντιπαράθεσή του με τους αρματολούς διακρίνουμε τη σύγκρουση ανάμεσα στην επιδίωξη κεντρικής εξουσίας και στον θεσμό των αρματολικιών, τις τοπαρχίες. Η κυριαρχία του επισφραγίστηκε όταν συγκροτήθηκε ο «Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος» (9 Νοέμβρη 1821) με πρόεδρο τον ίδιο, αντίβαρο στην πολιτική εξουσία του Δημήτρη Υψηλάντη και των Φιλικών.
Τους πρώτους μήνες επιτεύχθηκε συμμαχία μεταξύ Ελλήνων αρματολών και Αλβανών, των πιο αξιόμαχων στρατιωτικών σωμάτων της Βαλκανικής. Αν και την υποστήριξαν ο Κολοκοτρώνης και ο Δημήτρης Υψηλάντης δεν μακροημέρευσε, λόγω εσωτερικών αδυναμιών που με την παρέμβαση των συντηρητικών κύκλων παροξύνθηκαν. Η μεγαλύτερη ευθύνη βαραίνει την ελληνική πλευρά.
Μετά την καταστολή της ανταρσίας του Αλή αποφασίστηκε εκστρατεία στην Ήπειρο. Αρχηγός ο Μαυροκορδάτος, ο οποίος αντιμετωπίστηκε με δυσπιστία από τους οπλαρχηγούς. Έληξε με συντριβή των Ελλήνων στο Πέτα στις 4 Ιουλίου 1822. Οι ιστορικοί επιρρίπτουν τις ευθύνες στον Μαυροκορδάτο, ο ίδιος θα κατηγορήσει ως προδότες τους Γ. Μπακόλα και Γ. Βαρνακιώτη.
Στις 25 Οκτώβρη 1822 ξεκινά η Α΄ πολιορκία του Μεσολογγίου. Τους Οθωμανούς ακολουθούσαν Έλληνες μισθοφόροι, ήταν περισσότεροι από τους υπερασπιστές της πόλης. Ο Ομέρ Βρυώνης υποστήριξε παραδόξως τις διαπραγματεύσεις και η καθυστέρηση ήταν σωτήρια γαι την πόλη. Η επίθεση των Οθωμανών εκδηλώθηκε στις 25 Δεκέμβρη 1822 και έληξε με θρίαμβο των πολιορκημένων. Η νίκη οφείλεται και στη γεωγραφική ιδιομορφία του Μεσολογγίου, παραγνωρίζεται όμως ο ρόλος του χαρακτήρα της κοινωνίας του Μεσολογγίου, το αίσθημα αυτονομίας και αυτοδιοίκησης.
Ανάμεσα στις δύο πολιορκίες
Από το 1823 η κατάσταση αλλάζει, οι πρώτες νίκες δεν έχουν συνέχεια. Στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους κυριάρχησε η πολιτική γραμμή του Μαυροκορδάτου. Σε αυτήν την κατεύθυνση συνήφθησαν δύο «δάνεια της ανεξαρτησίας» που διαμόρφωσαν μια δρακόντεια σχέση εξάρτησης από την Αγγλία και καθιστούσαν το «Αγγλικό» κόμμα κυρίαρχο.
Η δυναμική της Επανάστασης δεν επέτρεπε επιστροφή στο status quo ante. Ο νέος ΥΠΕΞ της Αγγλίας Τζορτζ Κάνινγκ επιδίωξε να δημιουργήσει διάδοχη κατάσταση στη Βαλκανική, ώστε να εμποδιστεί η κάθοδος της Ρωσίας. Αυτό είχε δύο προαπαιτούμενα: Το νέο μόρφωμα να ήταν ελεγχόμενο από την Αγγλία και να ήταν περιορισμένο στην Πελοπόννησο και σε λίγα νησιά. Υπήρχε μια κουκίδα στον χάρτη που θα αποδειχτεί καταλυτικό εμπόδιο: το Μεσολόγγι!
Η Β΄Πολιορκία
Για τη Β΄ Πολιορκία του Μεσολογγίου υπάρχει πλούτος πηγών στον οποίον έρχεται να προστεθεί η εφημερίδα Ελληνικά Χρονικά. Οι κινήσεις των Οθωμανών ήταν στο πλαίσιο επιτελικού σχεδίου στο οποίο συνέβαλαν Άγγλοι, Γάλλοι και Αυστριακοί. Ο Ιμπραήμ κυριάρχησε στην Πελοπόννησο όμως ο Κιουταχής κόλλησε μπροστά στο Μεσολόγγι. Η πολιορκία ξεκίνησε την άνοιξη του 1825. Στις 20 Ιούνη φτάνει στο Μεσολόγγι η Οθωμανική Αρμάδα αποκλείοντας την πόλη. Στις 21 Ιούλη πραγματοποιήθηκε γενική επίθεση των Οθωμανών που εξελίχθηκε σε αληθινή σφαγή τους. Στις 23 Ιουλίου ο ελληνικός στόλος νικά την Αρμάδα και ανεφοδιάζει την πόλη, ουσιαστικά για τελευταία φορά.
Ενώ το Μεσολόγγι νικούσε η κυβέρνηση Κουντουριώτη ξεκινούσε, με την Πράξη Υποτέλειας, τη διαδικασία μετατροπής της Ελλάδας σε αγγλικό προτεκτοράτο. Αρνήθηκαν να υπογράψουν οι Μεσολογγίτες, τα περιορισμένα σύνορα άφηναν εκτός τη Ρούμελη. Στα «Απομνημονεύματά» του ο στρατιωτικός διοικητής του Μεσολογγίου, στρατηγός Σπυρομίλιος γράφει:
«Μεταξύ εις τα διάφορα κόμματα εκείνης της περιόδου ήτο και εν το οποίον επεθύμει την πτώσιν του Μεσολογγίου και όλης της Στερεάς Ελλάδος ώστε να δυνηθή ευκόλως να αποκατασταθή η Πελοπόννησος εν πριγκηπάτον ως τα της Μολδοβλαχίας».
Τον Οκτώβρη του 1825 η δράση του Καραϊσκάκη και του ελληνικού στόλου είχε απομονώσει τον Κιουταχή. Έξω από το Μεσολόγγι και στη θάλασσα θα συγκεντρωθούν όλες οι δυνάμεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Αυτό γεννούσε μια μεγάλη ευκαιρία. Γράφει ο Όγκοστ Φαμπρ (Αuguste Fabre):
«Αν μονάχα 6.000 καλά στρατεύματα συνέτρεχαν τις προσπάθειες της φρουράς, η πολιορκία θα λυνόταν και η στρατιά του Κιουταχή και του Ιμπραήμ θα καταστρεφόταν».
Αντίστοιχη είναι η θέση που διατύπωσε το σύνολο των Ελλήνων και ξένων ιστορικών, ακόμη κι ο πατριάρχης του «εθνικού αφηγήματος» Κ. Παπαρρηγόπουλος:
«Ουδέ υπάρχει τωόντι αμφιβολία ότι αν η κυβέρνησις επεδείκνυε προθυμίαν και δεξιότητα περί την χρήσιν των πόρων αυτής [εννοεί τα χρήματα των δανείων] προς την ολοσχερή της πολιορκίας διάλυσιν, ήθελεν επιτύχει την διάλυσιν ταύτην. Κατά δυστυχίαν ουδέν έπραξεν…»
«Ουδέν έπραξεν» ενώ υπήρχαν οι δυνατότητες: στην Αττική χιλιάδες άντρες χρησιμοποιούνταν ως μισθοφόροι του Γκούρα. Στις αρχές του 1826 αναχωρεί σώμα 3.000 ανδρών για τη… Βηρυτό (!), ο Φαβιέρος εκστρατεύει εναντίον της Εύβοιας με 4.000 άνδρες. Τον Νοέμβρη του 1825 ο ελληνικός στόλος σπάει τον αποκλεισμό όμως η κυβέρνηση δεν είχε στείλει ούτε ένα σακί αλεύρι! Οι άντρες του Γ. Καραισκάκη ζούσαν με λάχανα και 50 δράμια αλεύρι κάθε τρεις ημέρες! Σε επιστολή της 28ης Δεκέμβρη 1825 προς την κυβέρνηση εννέα στρατηγοί διαμαρτύρονται για την εγκατάλειψή των ανδρών τους:
«Και σκλάβοι να ήταν εις έναν αυθέντη τύραννον, ήθηλε λάβει συμπάθειαν και ευσπλαχνίαν και να τους πέψη ένα ένδυμα.»
Ο Μιαούλης πρότεινε να μεταφέρουν τα γυναικόπαιδα. Το σύνολο των ιστορικών θεωρεί μεγάλο λάθος τη μη αποδοχή της πρότασης. Υπήρχε όμως και η ανθρώπινη πλευρά, τα γυναικόπαιδα λόγω της αδιαφορίας της κυβέρνησης θα πέθαιναν ή θα εξανδραποδίζονταν. Στις 20 Φλεβάρη το τυπογραφείο όπου τυπώνονταν τα Ελληνικά Χρονικά καταστράφηκε από βομβαρδισμό. Στις 25 Φλεβάρη οι Οθωμανοί καταλαμβάνουν το Βασιλάδι, στις 28 Φλεβάρη τον Ντολμά και την 1η Μάρτη το Αιτωλικό. Στις 25 Μάρτη στην Κλείσοβα οι Έλληνες θα θριαμβεύσουν, είχε κρατηθεί ανοιχτός δρόμος για ανεφοδιασμό, θα μπορούσε η κυβέρνηση να τον αξιοποιήσει. Δεν το έκανε…
Στις 17 Γενάρη αναχώρησαν απεσταλμένοι για το Ναύπλιο για την εξασφάλιση εφοδίων. Στα μέσα του Φλεβάρη τελείωσαν τα τρόφιμα. Η Διοίκηση «απεφάσισε να εκποιηθώσιν ικανά εθνικά κτήματα». Παραβαίνοντας αυτό που οι ίδιοι ψήφισαν, οι κυβερνητικοί πούλησαν τα κτήματα στον εαυτό τους και στους πολιτικούς φίλους, με αντάλλαγμα μόνο τις άχρηστες «Εθνικές ομολογίες» που κατείχαν! Με έρανο μόλις 20 πλοία εξοπλίστηκαν που δεν κατάφεραν να σπάσουν τον αποκλεισμό.
Ο υποναύαρχος Ανρί ντε Ρινί, ένας από τους τρεις νικητές της ναυμαχίας του Ναβαρίνου, διασώζει συνομιλία με τον Ιμπραήμ:
«Βλέπεις πώς λιώνει εκείνο το χιόνι στα βουνά; Έτσι θα λιώναμε και εμείς αν το Μεσολόγγι είχε τροφές για τρεις βδομάδες ακόμα».
Ο Κασομούλης καταγράφει ότι η απόφαση για την Έξοδο ελήφθη όταν πλέον «ουδ’ ελπίς εφαίνετο σωτηρίας». Ήδη από τις 4 του Απρίλη είχαν στείλει στο στρατόπεδο της Δερβέκιστας μια επιστολή και ζητούσαν τη συνδρομή των «απέξω».
Η Έξοδος
«Εβγήκεν ο σημαιοφόρος Αργύρης πρώτος και με τους οδηγούς και με τον Νότη [Μπότσαρη] άρχισαν συγκεχυμένως πλέον να εξέρχονται ασπαζόμενοι και αποχαιρετώντας ο καθείς το δικόν του οχύρωμα εις την θύραν: – Αχ Μισολόγγι, αχ αίματα που εχύσαμεν άδικα».
Έτσι περιγράφει ο Κασομούλης τις πρώτες στιγμές της Εξόδου. Η βοήθεια που περίμεναν από το στρατόπεδο της Δερβέκιστας δεν ήρθε, αντίθετα στις χαράδρες του Ζυγού τους περίμενε ενέδρα των Αρβανιτών. Η πιο τραγική εικόνα ήταν οι γυναίκες που σκότωναν τα κοιμισμένα παιδιά και στη συνέχεια αυτοκτονούσαν. Μια βιβλική μορφή, ο Χρήστος Καψάλης, ανατίναξε τα πυρομαχικά και όσοι είχαν απομείνει ζωντανοί τινάχτηκαν στον αέρα. Η μοίρα όσων επέζησαν ήταν πιθανότατα χειρότερη από εκείνων που έχασαν τη ζωή τους. Οι περισσότεροι άνδρες θανατώθηκαν με φρικτό τρόπο, ενώ τα γυναικόπαιδα πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα. Από τους 7.000 αμάχους σώθηκαν μόλις 300, από τους 3.600 μάχιμους σώθηκαν 1.800.
Ένα μεγάλο ερώτημα αφορά την αδράνεια των σημαντικών ελληνικών δυνάμεων που βρίσκονταν στο στρατόπεδο της Δερβέκιστας. Η αφαίρεση της αρχηγίας από τον Καραϊσκάκη μοιάζει ακατανόητη, μετά από τόσα που είχε πετύχει, δεν ήταν όμως. Για τους κυβερνώντες που είχαν άμεση σχέση με τους σχεδιασμούς της αγγλικής πολιτικής όπως ο Μαυροκορδάτος, το Μεσολόγγι ήταν ανεπιθύμητο, όπως και ο Καραϊσκάκης. Αποτέλεσμα ήταν ο διορισμός του Σουλιώτη Κώστα Μπότσαρη. Η ενέργεια αυτή όξυνε τις εσωτερικές αντιπαραθέσεις και ουσιαστικά παρέλυσε την ισχυρή δύναμη στη Δερβέκιστα.
Κι όμως …το Μεσολόγγι νίκησε!
Μετά την Έξοδο παραμερίστηκαν προσωρινά ο Μαυροκορδάτος, ο Κουντουριώτης και ο Κωλέττης. Τα αποτελέσματα της ηρωικής αντίστασης όμως φάνηκαν άμεσα: Ο Κιουταχής συγκέντρωσε 30.000 άνδρες, μετά το τέλος της πολιορκίας οι αξιόμαχοι δεν ξεπερνούσαν τις 10.000. Ο Ιμπραήμ ήρθε από την Πελοπόννησο με 10.000 άνδρες και επέστρεψε με 3.500.
Το κύμα υποστήριξης στην Ευρώπη εκφράστηκε με μια έκρηξη πολιτική και πολιτιστική που ανταποκρινόταν στις διαθέσεις δυναμικών στρωμάτων της κοινωνίας και είχε άμεσο πολιτικό και στρατιωτικό αντίκτυπο. Στις 4 Απριλίου 1826 στην Αγία Πετρούπολη υπογράφεται Πρωτόκολλο ανάμεσα σε Αγγλία και Ρωσία. Η Επανάσταση έμεινε ζωντανή λόγω του Μεσολογγίου και όξυνε τις αντιθέσεις μεταξύ των Δυνάμεων. Ο συμβιβασμός θα έρθει στις 6 Ιουλίου 1827, όταν υπογράφεται η Συνθήκη του Λονδίνου από Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία που ανοίγει τον δρόμο για τη ναυμαχία του Ναβαρίνου (Νοέμβρης 1827). Ο Μέντελσον Μπαρτόλντι εκτιμά ότι:
«το Ναβαρίνο υπήρξε θρίαμβος της θέλησης των λαών επί της θέλησης των βασιλέων».
Οι γυναίκες στο πολιορκημένο Μεσολόγγι
Οποιαδήποτε μνεία θα ήταν «μισή» χωρίς αναφορά στην παρουσία των χιλιάδων γυναικών. Η καθοριστική συμβολή τους παρέμεινε στο περιθώριο, δεν υπάρχει καμία γραπτή γυναικεία μαρτυρία. Αν και συμμετείχαν ενεργά στην άμυνα της πόλης, η έμφυλη δομή της δημόσιας γραφής τις απέκλεισε. Η καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας του ΑΠΘ Έλλη Σκοπετέα σημειώνει:
«Οι γυναίκες του 1821, παρούσες στην πραγματικότητα, είναι απούσες από την Ιστορία […] όχι γιατί δεν έδρασαν, αλλά γιατί η δράση τους δεν καταγράφηκε».
Υπήρξε και μία ακόμη αιτία: Το επίσημο ελληνικό κράτος εμφάνισε ως πρότυπο τη γυναίκα που είχε ως ρόλο να είναι ο θεματοφύλακας των οικογενειακών και θρησκευτικών αξιών και να ζει στη σκιά του άνδρα-πρωταγωνιστή της κοινωνικής ζωής.
Η παρουσία των γυναικών αποτυπώθηκε έντονα στη μεταγενέστερη λογοτεχνία. Η αρχή γίνεται από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», ενώ ο Κώστας Καρυωτάκης δίνει τον λόγο στη «Μεσολογγίτισσα»:
«Δεν είχα φωνή, δεν ήξερα λόγο, μόνο με τα μάτια μίλησα στον θάνατο· κι ας μείνατε εσείς με τις γραφές σας»
Η αναγνώρισή τους ως φορέων ιστορίας και όχι μόνο ως αλληγορικών μορφών παραμένει ζητούμενο και θα αποτελέσει ουσιώδες βήμα για την πλήρη κατανόηση της Επανάστασης του 1821.
Ο Διονύσιος Σολωμός και το Μεσολόγγι
Oι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» είναι έργο βαθιά πολιτικό, το Μεσολόγγι μετατρέπεται σε σύμβολο της επανάστασης, του δικαιώματος των λαών στην αυτοδιάθεση. Πρωταγωνιστές είναι οι καθημερινοί άνθρωποι: αγωνιστές, γυναίκες, παιδιά. Αυτοί είναι το επαναστατικό υποκείμενο. Νομιμοποιεί πολιτικά τον αγώνα και αυτό δεν εκφράζεται με τη μορφή επίκλησης σε έναν αφηρημένο ανθρωπισμό αλλά με καταγγελία της συνεργασίας των Δυτικών αποικιοκρατικών δυνάμεων με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο στίχος «Αραπιάς άτι, Γάλλου νους, βόλι Τουρκιάς, τόπ’ Άγγλου» συνιστά ποιητική καταγγελία της στάσης των Δυτικών.
Στη «Γυναίκα της Ζάκυθος» ο Δ. Σολωμός ασκεί κριτική στην κοινωνική υποκρισία. Κεντρικό πρόσωπο του έργου είναι η «Κυρά». Ταυτίζεται με την ανώτερη κοινωνική τάξη της Ιόνιου Πολιτείας, μια τάξη συμβιβασμένη με την αγγλική κυριαρχία. Το πιο χαρακτηριστικό επεισόδιο αφορά τη συνάντηση γυναικών από το Μεσολόγγι με την Κυρά. Τις χλευάζει αποκαλώντας τες ζητιάνες και βάρος της κοινωνίας. Ο ποιητής καταδικάζει μια κοινωνική τάξη που δεν νιώθει αλληλεγγύη για τους αγωνιζόμενους, όχι μόνο από έμφυτη κακία ή από την ενοχή που γεννά η αδιαφορία της αλλά κυρίως γιατί στο πρόσωπο όσων αγωνίζονται για την ελευθερία διαβλέπει την απειλή, τη μελλοντική αμφισβήτηση της δικής της κοινωνικής θέσης.
200 χρόνια μετά, οι πολιτικοί απόγονοι όσων πρόδωσαν τον αγώνα των Μεσολογγιτών σε «εθνικές» φιέστες ομνύουν στην «ομοψυχία του Έθνους» και στον «φιλελληνισμό της πολιτισμένης Δύσης». Όπως γράφει ο Γιάννης Βλαχογιάννης, σε διήγημά του για αντίστοιχες γιορτές στο Μεσολόγγι: «Όχι… Δεν ήταν έτσι»!
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 21-22 Μαρτίου 2026
