Αλέξανδρος Μαργαρίτης
Φέτος τον Αύγουστο συμπληρώνονται 110 χρόνια από την πρώτη αιματηρή εξέγερση του 20ου αιώνα, τη μεγάλη απεργία στη Σέριφο το 1916. Το βιβλίο της Αλεξάνδρας Χριστακάκη, Στα σπλάχνα της Σερίφου, περιλαμβάνει πολύτιμες μαρτυρίες των τελευταίων εργατών των μεταλλείων, που έκλεισαν το 1963. Σε αυτό οι εργάτες μιλούν σε πρώτο πρόσωπο.
Κυκλοφορεί ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο σε επιμέλεια της δημοσιογράφου Αλεξάνδρας Χριστακάκη, με τίτλο Στα σπλάχνα της Σερίφου – μαρτυρίες των τελευταίων εν ζωή εργατών στα μεταλλεία, από τις εκδόσεις Πυξίδα. Τα μεταλλεία Σερίφου, που ξεκίνησαν να λειτουργούν στα μέσα του 19ου αιώνα, σταμάτησαν τη λειτουργία τους το 1963, αλλά τα σημάδια τους παραμένουν ακόμη στο νησί.
Το βιβλίο αυτό έχει την ιδιαιτερότητα να μην μιλά για τους εργάτες, αλλά οι ίδιοι οι εργάτες να μιλούν για τις συνθήκες εργασίας τους. Είναι θα λέγαμε σαν η ίδια η εργατική τάξη να αποκτά φωνή. Και μέσα από την φωνή τους να αντιλαμβανόμαστε το πώς οι ίδιοι βίωσαν τη ζωή στα μεταλλεία.
Μέσα από τις αφηγήσεις τους – σύντομες αλλά άκρως περιεκτικές – ο αναγνώστης έχει την ευκαιρία να γνωρίσει άγνωστες πτυχές της ζωής ενός μεταλλωρύχου. Δουλεία που πολύ συχνά ξεπερνούσε τα ανθρώπινα όρια. Να γνωρίσουμε τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες οδήγησαν στην αιματηρή εξέγερση του 1916.
Να αφουγκραστούμε τις επιθυμίες τους, τους καημούς τους. Τους αγώνες που έδωσαν για εργατικές διεκδικήσεις και δικαιώματα. Ζητήματα που παραμένουν ακόμη και σήμερα ζητούμενα.
Έχοντας απωλέσει από νωρίς κιόλας οτιδήποτε χαρακτηρίζει την παιδική ηλικία – μόρφωση, παιχνίδι, ανεμελιά- αναγκασμένοι να ζήσουν μια ζωή στο μεροκάματο, κουβάλησαν μέχρι τα γεράματά τους όλα τα τραύματα της στυγνής εκμετάλλευσης. Σωματικά και κυρίως ψυχικά.
Όπως λέει ένας από αυτούς «εμείς δεν ήμασταν παιδιά, γίναμε πρόωρα άνδρες».
«Όποιος είχε ρολόι (για να βλέπει πότε τελειώνει η βάρδια) δεν τον έπαιρναν στην δουλειά»
Μέσα από τις αφηγήσεις τους, γινόμαστε κοινωνοί του τι σημαίνει εργασία στα μεταλλεία. «Έμπαινα στη στοά και δεν ήξερα αν θα βγω». Τι σημαίνει εκμετάλλευση: «Όποιος είχε ρολόι (για να βλέπει πότε τελειώνει η βάρδια) δεν τον έπαιρναν στη δουλειά.» Τι σημαίνει έλλειψη προστασίας: «Εργάτες με κομμένα δάχτυλα και χέρια από τα φουρνέλα.»
Τα εργατικά ατυχήματα – εργοδοτικά εγκλήματα: «Φοβόμασταν μην πέσει η γη στα κεφάλια μας». Την αντιμετώπιση των ξένων εργατών: «ήταν σαν στρατώνες τα σπίτια τους».
Εργοδοτικές πρακτικές τραγικά επίκαιρες: «Όταν μάς απέλυσαν το 1961 δεν πήραμε αποζημίωση, γιατί είπαν πως η εταιρεία πτώχευσε. Μάς φάγανε και μεροκάματα».
Την απόκτηση ταξικής συνείδησης: «Ο εργοδότης είναι πάντα εκμεταλλευτής και όχι ευεργέτης»∙ αλλά και την έλλειψή της: «Δύο αδέρφια του σκοτωμένου εργάτη είχαν πάει μάρτυρες υπέρ της εταιρείας, γιατί φτωχύνανε και τους λαδώσανε».
Τι σημαίνει ταξικές διαφορές: «Τα αφεντικά έρχονταν με τα κότερα στο Μέγα Λιβάδι και εμείς πηγαινορχόμασταν με τα πόδια».
Από τις αφηγήσεις τους δεν θα μπορούσε να λείπει και η ματωμένη εξέγερση των μεταλλωρύχων. Η πρώτη εργατική εξέγερση του 20ου αιώνα με νεκρούς (τέσσερις εργάτες και τρεις άνδρες της χωροφυλακής και της αστυνομίας) κορυφώθηκε στις 21 Αυγούστου 1916. Και παρότι οι ίδιοι δεν την έζησαν, κουβαλούν μέχρι σήμερα τις διηγήσεις των παλαιότερων «για την ματωμένη απεργία, για το πρώτο 8ωρο που κερδήθηκε με αίμα». Διαβάζοντας τις αφηγήσεις τους δεν μπορεί κανείς να μη σταθεί και στην περηφάνια τους -«Είμαστε παιδιά μεταλλωρύχων, είμαστε παιδιά εργατών»-, αλλά και στην πεποίθηση ότι μόνο οργανωμένοι μπορούν να κερδίσουν: «Όταν αποκτήσαμε σωματείο οι συνθήκες καλυτέρεψαν»
Αλλά στο τέλος βγάζουν και το παράπονο στην προσπάθεια υφαρπαγής της δημόσιας περιουσίας, του ίδιου του νησιού, από επιχειρηματίες – καταπατητές. «Η γη είναι δική μας. Τελεία και παύλα».
Φέτος το καλοκαίρι συμπληρώνονται 110 χρόνια από εκείνη την εξέγερση. Κι αν η ίδια η εξέγερση φαντάζει μακρινή, τα αιτήματά της παραμένουν τραγικά επίκαιρα.
Σήμερα, που η εργατική τάξη και τα λαϊκά στρώματα αγωνίζονται να διατηρήσουν κατακτήσεις και δικαιώματα δεκαετιών, η ιστορική μνήμη πρέπει να παραμείνει ζωντανή και ενεργή, και ταυτόχρονα πηγή έμπνευσης και αγώνα για τις επόμενες γενιές, «καθώς θα είναι μεγάλη προσβολή, εάν σβήσουν οι αγώνες που έδωσαν οι εργάτες της Σερίφου για τα εργατικά δικαιώματα, όπως το οκτάωρο και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ώστε να μην υπάρξει πια εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 30-31 Μαΐου 2026
