Το πολύ επίκαιρο θέμα των Ελλήνων συνεργατών των δυνάμεων κατοχής βρίσκεται στην καρδιά αυτού του ιστορικού μυθιστορήματος της Ελισάβετ Χρονοπούλου
To Eπί σκοπώ πλουτισμού της Ελισάβετ Χρονοπούλου (εκδ. Πόλις 2026) είναι ένα μυθιστόρημα και, ταυτόχρονα, αποτελεί προϊόν συστηματικής ιστορικής έρευνας. Ξετυλίγεται σε δύο χρόνους: στο παρόν αλλά και στην περίοδο της Κατοχής και στη μετεμφυλιακή περίοδο, ενώ τα πρόσωπα του βιβλίου είναι ζωντανοί και πεθαμένοι που τους συνδέουν νήματα που έρχονται σιγά σιγά στο φως.
Ο αφηγητής είναι ένας -σχετικά- νέος άνθρωπος της δικής μας εποχής που ζει μόνος με τον σκύλο του. Από τις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου μαθαίνουμε ότι ξαφνικά διασταυρώνεται με έναν άγνωστό του ηλικιωμένο που περνά τις τελευταίες δύο μέρες της ζωής του σε ένα νοσοκομείο, ανίκανος να μιλήσει και να επικοινωνήσει με το περιβάλλον του. Όμως αυτός ο άγνωστος έχει παίξει καταλυτικό ρόλο στη ζωή του αφηγητή καθώς, με δική του ομολογία, δολοφόνησε το 1944 τον παππού του. (Δεν πρόκειται για spoiler αφού σε αυτή την ομολογία εδράζεται η ιστορία.)
Το βιβλίο μας υπενθυμίζει όπως και τα πρόσφατα συγκλονιστικά ντοκουμέντα ότι το παρελθόν δεν είναι ποτέ παρελθόν
Ξάφνου το παρελθόν εισβάλλει στο παρόν. Ο νεκρός κληροδοτεί στον αφηγητή το σπίτι του, τις καταθέσεις του και την άγνωστη ιστορία της οικογένειάς του που έχει διασταυρωθεί με την ιστορία της οικογένειας του αφηγητή. Κομβικό ρόλο στο βιβλίο παίζει μια έφηβη που δολοφονήθηκε από τους συνεργάτες των Γερμανών στην Κατοχή και μάλιστα στο ίδιο κτίριο και με τον ίδιο τρόπο που βρήκε το θάνατο η ηρωίδα της Αντίστασης, η κομμουνίστρια Ηλέκτρα Αποστόλου. (Στην οδό Ελπίδος, κοντά στην πλατεία Βικτωρίας, όπου στεγαζόταν η Ειδική Ασφάλεια, δηλαδή η ελληνική Γκεστάπο.)
Δύσκολο να αποφύγουμε κάποιους συνειρμούς. Πρώτον, τις φωτογραφίες από την εκτέλεση των κομμουνιστών στην Καισαριανή που ήρθαν πρόσφατα στο φως. Δεύτερον, τη μελέτη του Μενέλαου Χαραλαμπίδη Οι δωσίλογοι που είχε τεράστια απήχηση πρόσφατα καθώς και το προγενέστερο (2014) ιστορικό έργο του Δημήτρη Κουσουρή Δίκες των δοσίλογων 1944-1949, Δικαιοσύνη, συνέχεια του κράτους και εθνική μνήμη.
Τρίτον για να μη σταθούμε στη σημερινή ξεφτίλα των απολογητών του δωσιλογισμού αξίζει να θυμηθούμε τις κυνικές δηλώσεις του τότε κυβερνητικού εκπροσώπου Άκη Σκέρτσου που το 2023, όταν ρωτήθηκε για τις γερμανικές αποζημιώσεις, απάντησε: «…πρέπει να κοιτάξουμε μπροστά και όχι προς τα πίσω. Μιλάτε για μια υπόθεση που αφορά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο… αλλά αυτή τη στιγμή η Ελλάδα και η Ευρώπη έχουν να αντιμετωπίσουν πολύ σημαντικές, μείζονες προκλήσεις, που έρχονται από το μέλλον»!
Γραμμένο με απλότητα και χωρίς επιτήδευση, το βιβλίο διαβάζεται και σαν αστυνομικό μυθιστόρημα αλλά και σαν ιστορικό δοκίμιο καθώς αντλεί υλικό από τα αρχεία των δικών των δωσίλογων της περιόδου 1945-1949. Αναδεικνύει ιδιαίτερα την ατιμωρησία και την ασυλία των συνεργατών των ναζί από το ελληνικό μεταπολεμικό κράτος στα λεγόμενα «αθωοδικεία».
Όπως επισημαίνει στο επίμετρο ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης, για να εξοντώσουν τους ανεπιθύμητους πολίτες οι ναζιστικές και φασιστικές δυνάμεις κατοχής είχαν απόλυτη ανάγκη τους εγχώριους συνεργάτες τους. Δεν είχαν επαρκείς πόρους, προσωπικό και πληροφορίες για να κάνουν μόνοι τους όλη τη βρόμικη δουλειά κι έτσι το μεγαλύτερο μέρος της θα αναλάμβαναν οι δωσίλογοι όπως ήταν ο δολοφονημένος παππούς της ιστορίας.
Ως συγγραφέας, η Ελισάβετ Χρονοπούλου έχει στο ενεργητικό της δύο βραβευμένες συλλογές διηγημάτων (Φοράει κοστούμι, 2013 και Ο έτερος εχθρός, 2017), καθώς και μια βιογραφία του διακεκριμένου διευθυντή φωτογραφίας Γιώργου Αρβανίτη.
