Κώστας Παλούκης
Το 1936 αποτέλεσε έτος-σταθμό για το εργατικό κίνημα της Θεσσαλονίκης, καθώς υπήρξαν κινήσεις ενοποίησης και συνεργασίας των συνδικαλιστικών οργανώσεων, στο φόντο της όξυνσης των προβλημάτων των εργαζομένων και της κινητικότητάς τους.
Τον Μάιο του 1936 κορυφώνεται μια μακρά περίοδος κοινωνικής έντασης και αναταραχής, καθώς η ελληνική κοινωνία του Μεσοπολέμου λειτούργησε ως ένα «καζάνι που έβραζε», όπου η συσσωρευμένη φτώχεια και ο αποκλεισμός οδήγησαν σε μια γενικευμένη αμφισβήτηση των νόμων και των αστικών κανόνων.
Η ελληνική εργατική τάξη κατά τον Μεσοπόλεμο χαρακτηρίστηκε από μια βαθιά και πολυεπίπεδη διάσπαση, η οποία τροφοδοτήθηκε από την έλευση των προσφύγων και τις εθνοτικές εντάσεις, αλλά και από τον βιομηχανικό εκσυγχρονισμό. Από το 1931 αρχίζει να αντιστρέφεται η τάση της πολυδιάσπασης. Αυτό συμβαίνει γιατί εν πολλοίς οι σοσιαλιστές συνδικαλιστές συνειδητοποιούν ότι οι επαγγελίες των κυβερνήσεων για κοινωνικές ασφαλίσεις δεν οδήγησαν στα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Το 1936 αποτέλεσε έτος-σταθμό για το εργατικό κίνημα της Θεσσαλονίκης, καθώς δύο κομβικά γεγονότα σηματοδότησαν την υπέρβαση των παλαιών διασπάσεων. Η συμφωνία ενότητας μεταξύ του Εργατικού Κέντρου Θεσσαλονίκης (ΕΚΘ) και του Πανυπαλληλικού Κέντρου περιθωριοποίησε τις διασπαστικές δομές, ενώ η ιστορική σύμπραξη των καπνεργατικών ομοσπονδιών (ΠΚΟ και ΕΟΚΣΕ) τον Απρίλιο ενίσχυσε την αποτελεσματικότητα του πιο δυναμικού κλάδου της εποχής.
Στις αρχές του ’36 με την όξυνση των οικονομικών προβλημάτων και ιδιαίτερα του σταφιδικού ξεσπά απεργιακό κύμα με οικονομικά αιτήματα σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Δράμα, Ξάνθη, Καλαμάτα. Την άνοιξη του ’36 η κυβέρνηση Δεμερτζή – Μεταξά λαμβάνει όλο και πιο κατασταλτικά μέτρα εναντίον του εργατικού κινήματος: Συλλήψεις πρωτοπόρων εργατών, διάλυση σωματείων. Ο υπουργός Εσωτερικών δηλώνει ότι «οι απεργίες θα καταπνίγονται αμέσως», ενώ ο Μεταξάς μετά την απεργία των εργατών δέρματος –που ζητούσαν αύξηση ημερομισθίου κατά 30%, 8ωρο, ίδρυση κλαδικού ταμείου ασφάλισης– δηλώνει ότι πρόκειται να απαγορεύσει τις απεργίες.
Η κορύφωση του εργατικού ξεσπάσματος των τελευταίων χρόνων σημειώνεται στην απεργία των καπνεργατών τον Απρίλη-Μάη του 1936 και συγκεκριμένα στα γεγονότα της 9ης Μάη. Οι καπνεργάτες ξεκινούν απεργία διαρκείας σε Θεσσαλονίκη, Βόλο, Ξάνθη, Δράμα, Καβάλα στις 29 Απρίλη. Κεντρικά αιτήματα είναι η αύξηση του μεροκάματου, η εφαρμογή του νόμου περί Τόγκας, η βελτίωση των παροχών του Ταμείου Ασφαλίσεων Καπνεργατών και η αύξηση των συνδικαλιστικών και πολιτικών ελευθεριών.
Υπέρ της απεργίας τάσσονται η Ενωτική ΓΣΕΕ και η ΓΣΕΕ, καλώντας με κοινή ανακοίνωση σε συνέχιση του αγώνα μέχρι τη νίκη, δηλώνοντας πως θα εκπροσωπήσουν από κοινού τους εργάτες στις διαπραγματεύσεις με την κυβέρνηση και την εργοδοσία. Πάντως παρά την συμπόρευση των συνδικαλιστικών ηγεσιών στον αγώνα των καπνεργατών και την αρχική συμφωνία για κοινό εορτασμό της Πρωτομαγιάς του ’36, τελικά πραγματοποιούνται τρεις διαφορετικές συγκεντρώσεις στην Αθήνα με μαζική προσέλευση. Στη Θεσσαλονίκη, συγκεντρώθηκαν 2.000 άτομα με ισχυρή την παρουσία στρατού και αστυνομίας και διαλύθηκαν χωρίς επεισόδια.
Η εξέγερση γενικεύεται στη Θεσσαλονίκη στις 9 Μάη και οι μάχες μεταξύ εργατών και αστυνομίας παίρνουν τεράστια έκταση
Πάντως το καπνεργατικό μέτωπο μένει ανοιχτό: Οι πρώτες συγκρούσεις πραγματοποιούνται στον Βόλο στις 7 Μάη 1936 και ακολουθούν την επόμενη μέρα στη Θεσσαλονίκη. Η εξέγερση γενικεύεται στη Θεσσαλονίκη στις 9 Μάη και οι μάχες μεταξύ εργατών και αστυνομίας παίρνουν τεράστια έκταση: Η αστυνομία σκοτώνει 20 διαδηλωτές και τραυματίζει 300. Την επόμενη ημέρα γίνεται η κηδεία των νεκρών όπου μετατρέπεται σε μαχητική διαδήλωση με την παρουσία 150.000 διαδηλωτών. Στις 11 Μάη πραγματοποιούνται –για τα γεγονότα στη Θεσσαλονίκη– παλλαϊκά συλλαλητήρια σε Κομοτηνή, Καβάλα, Κιλκίς, Λάρισα, Λαμία, Αγρίνιο. Η Ενωτική ΓΣΕΕ και η ΓΣΕΕ, προκηρύσσουν 24ωρη πανελλαδική απεργία αλληλεγγύης στις 13 Μάη, χωρίς να μπαίνει ζήτημα παραίτησης της κυβέρνησης, καθώς είναι αρνητική η ΓΣΕΕ.
Η Αριστερά μέσω του Παλλαϊκού Μετώπου πολιτικοποιεί τον χαρακτήρα του αγώνα με τα συνθήματα «Άμεση παραίτηση της κυβέρνησης», «Άμεσος σχηματισμός κυβέρνησης από τη δημοκρατική πλειοψηφία στη Βουλή», «Άμεση και απόλυτη εφαρμογή του συμφώνου Παλλαϊκού Μετώπου-Φιλελευθέρων», «Ικανοποίηση των δίκαιων αιτημάτων του εργαζόμενου λαού».
Στις 12 Μάη επιτυγχάνεται συμφωνία μεταξύ των εργατών και των εργοδοτών και λύνεται απεργία. Η κυβέρνηση αρνείται να δεχθεί τα πολιτικά αιτήματα που αφορούν στην απόλυση των συλληφθέντων εργατών και στην τιμωρία των ενόχων. Για τις πολιτικές δολοφονίες ρίχνει την ευθύνη στους εργάτες που προκάλεσαν τη χωροφυλακή. Όσο για τους ιδιοκτήτες των καπνομάγαζων κάνουν μόνο κάποια αιτήματα δεκτά.
Η αναφορά ότι οι περισσότερες διεκδικήσεις των εργατών έγιναν αποδεκτές και γι αυτό σταμάτησε η απεργία δεν πρέπει να ίσχυε, σύμφωνα μάλιστα και με την απόφαση της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, η οποία δημοσιεύτηκε στις 17 Μάη στον Ριζοσπάστη. Σε αυτή γίνεται μομφή στον γραμματέα της Ενωτικής ΓΣΕΕ Κώστα Θέο για «την άμεση διαχείριση των διαπραγματεύσεων με την κυβέρνηση όσο και με τη ΓΣΕΕ. Αφού πήρε προσωπικές αποφάσεις που έβλαψαν τα ζητήματα που διαχειρίστηκε. Συγκεκριμένα χωρίς την έγκριση των οργανισμών, που εκπροσωπούσε, χωρίς την εξασφάλιση των απαραίτητων προϋποθέσεων για την κατοχύρωση των καπνεργατικών συμφερόντων υπέγραψε τη λύση της απεργίας». Στις 13 Μάη 1936 πραγματοποιείται τελικά η πανελλαδική απεργία με συμμετοχή 500.000 εργαζομένων.
Πριν τη δικτατορία οι δύο μεγάλες παρατάξεις του συνδικαλιστικού κινήματος εντείνουν τις διαδικασίες ενοποίησης. Στις 27 Ιούλη η Ενωτική ΓΣΕΕ και η ΓΣΕΕ δημοσιεύουν κοινή ανακοίνωση και καλούν τους εργαζομένους σε Αθήνα / Πειραιά να κάνουν 24ωρη απεργία στις 5 Αυγούστου. Τα συνδικάτα αποφασίζουν κήρυξη 24ωρης απεργίας από τα μεσάνυχτα της 4ης Αυγούστου διαμαρτυρόμενα στην απόφαση της κυβέρνησης να εφαρμόσει την υποχρεωτική διαιτησία για τις διαφορές των εργατών και των εργοδοτών.
Την πανελλαδική απεργία πρόλαβε η επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου. Ο Ιωάννης Μεταξάς δικαιολόγησε την ενέργεια του, λέγοντας πως «οι διαρκώς εκτεινόμεναι απεργίαι, αι πλείσται των οποίων υπήρξαν τελείως αδικαιολόγηται από οικονομικής απόψεως […], η επί τη βάσει προμελετημένου σχεδίου προπαρασκευασθείσα πανεργατική απεργία, ήτις κατά τας ιδιαιτέρας διαπιστώσεις της Κυβερνήσεως αποτελεί απαρχήν γενικωτέρας στασιαστικής εκδηλώσεως».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 9-10 Μαΐου 2026
