Ψυχική υγεία: «Παντού περισσεύεις και παντού ξεψυχάς»

Γιώργος Νικολαΐδης, ψυχίατρος, Διευθυντής Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού

Αφιέρωμα: Ψυχική υγεία στον καπιταλισμό

▸Η πρόσφατη τραγική ιστορία με τον θάνατο των δύο 17χρονων κοριτσιών στην Ηλιούπολη συντάραξε την ελληνική κοινωνία. Συνταρακτικό ήταν ωστόσο και το γεγονός ότι αμέσως μετά το τραγικό συμβάν δημοσιοποιήθηκε το πλήρες περιεχόμενο του τελευταίου σημειώματος που απεύθυνε η μία εκ των δύο 17χρονων στους γονείς της.

Είναι γνωστό ότι στις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες του για τα όσα πρέπει και δεν πρέπει να δημοσιοποιούνται σε περιπτώσεις αυτοκτονιών, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει την ανάγκη μη δημοσιοποίησης λεπτομερειών για τον τρόπο του αυτοχειριασμού, φωτογραφιών ή βίντεο από αυτόν καθώς και σημειωμάτων ή τελευταίων επικοινωνιών των αυτοχείρων. Πέραν της αποφυγής μιμητισμού, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υιοθέτησε αυτές τις οδηγίες για να προστατέψει μια πολύ προσωπική επικοινωνία των αυτοχείρων με τους οικείους τους.

Στη χώρα μας πάλι όλες οι οδηγίες καταπατήθηκαν κατάφωρα. Και το σημαντικότερο είναι πως όλοι πιστεύουμε ότι για ακόμα μια φορά κανείς δεν θα πληρώσει γι’ αυτό: ούτε κανείς θα βρεθεί και θα τιμωρηθεί για τη διαρροή του σημειώματος από τις ανακριτικές αρχές (από την αστυνομία κατά πάσα πιθανότητα), ούτε το μέσο ενημέρωσης που το πρωτοδημοσίευσε θα τιμωρηθεί, ούτε εκείνα που το αναδημοσίευσαν. Κι αυτό μας βάζει αμέσως στον πυρήνα του προβλήματος: ζούμε σε μια κοινωνία της γενικευμένης ανομίας, της ατιμωρησίας των ισχυρών που μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν, να καταπατούν οποιαδήποτε δικαιώματα των ανίσχυρων και να μην ανησυχούν καθόλου καθώς δεν θα υπάρξουν ποτέ επιπτώσεις για τις πράξεις τους.

Και ας μη βιαστούν κάποιοι να υποστηρίξουν ότι το σημείωμα έπρεπε να δημοσιοποιηθεί για να ευαισθητοποιηθεί η κοινή γνώμη για το περιεχόμενό του: η τραγική 17χρονη δεν έγραψε διάγγελμα προς την κοινωνία, ένα ιδιωτικό σημείωμα προς τους γονείς της έγραψε. Άλλωστε, το γεγονός ότι η κοινωνία έχει γίνει απάνθρωπη ζούγκλα το ξέραμε ούτως ή άλλως, έτσι δεν είναι;

Όπως και να ’χει όμως, το γεγονός παραμένει: έτσι όπως είναι η ζωή που τους περιμένει, ένα κομμάτι της νεολαίας νιώθει πως «δεν χωρά πουθενά» σε αυτήν. Και ας μη γελιόμαστε, δεν έχει άδικο: η κοινωνική ζωή γίνεται ολοένα και πιο απάνθρωπα ανταγωνιστική, με τον «νικητή να τα παίρνει όλα» και τους υπόλοιπους σχεδόν τίποτα, με τη φύση κατεστραμμένη, τη χώρα ξεπουλημένη, τις δουλειές ολοένα και πιο εντατικές και με ολοένα και μικρότερες απολαβές, την επιβίωση να γίνεται ολοένα και πιο δύσκολη, τις κοινωνικές ανισότητες να αυξάνονται, τους πλούσιους και ισχυρούς να γίνονται ολοένα και πιο ασύδοτοι περιπαίζοντας την πλατιά κοινωνική πλειοψηφία και τη ζωή για τους πολλούς να μεταβάλλεται σε διαρκή διακινδύνευση χωρίς εγγύηση για τίποτα.

Έτσι όπως είναι η ζωή που τους περιμένει, ένα κομμάτι της νεολαίας νιώθει πως «δεν χωρά πουθενά» σε αυτήν. Και ας μη γελιόμαστε, δεν έχει άδικο: η κοινωνική ζωή γίνεται ολοένα και πιο απάνθρωπα ανταγωνιστική

Όλοι όσοι είμαστε στη μέση ηλικία ας αναλογιστούμε αν πιστεύουμε στ’ αλήθεια πως κληροδοτούμε στη νεότερη γενιά έναν κόσμο, μια ζωή καλύτερη από εκείνη που κληρονομήσαμε εμείς από τους προηγούμενους. Κι ας μην πέφτουμε στην παγίδα να πιστεύουμε ότι επειδή ενδεχομένως κάποιοι από εμάς θα μπορέσουμε να κληροδοτήσουμε κάποιους περισσότερους υλικούς πόρους στα παιδιά μας (ένα διαμέρισμα, ένα αυτοκίνητο, τη στήριξή μας για ένα μεταπτυχιακό κ.λπ.), αυτό θα είναι αρκετό για να προστατέψει τη νέα γενιά από την τοξική έκθεσή της σε ένα ακραία άνισο και ανταγωνιστικό κοινωνικό συγκείμενο: οι όποιοι πόροι θα εξανεμιστούν πολύ γρήγορα στη διαδρομή μιας νέας γενιάς που παρότι θα ξεκινάει με τόσο καλές προδιαγραφές, θα διαπιστώνει στην πορεία ότι δεν φτάνουν για να την προστατεύσουν από τη διαρκή επισφάλεια.

Φυσικά οι αυτοκτονίες είναι ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Για να εκδηλωθεί μια αυτοκτονία συχνά συρρέουν επιβαρυντικοί παράγοντες και στο ατομικό επίπεδο και στο μικροπεριβάλλον του ατόμου (οικογένεια, σχολείο, εργασία, γειτονιά κ.λπ.), αλλά και στο μακροπεριβάλλον του ευρύτερου κοινωνικού πλαισίου. Αυτό το τελευταίο παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση του συνολικού αριθμού των ατόμων που τελικά θα αποτολμήσουν το απονενοημένο διάβημα.

Στην Ελλάδα για παράδειγμα, καθ’ όλη τη διάρκεια των δεκαετιών του 1970 και του 1980, παρότι η χώρα ακολουθεί μια πορεία οικονομικής ανάπτυξης, αστικοποίησης και εκβιομηχάνισης (που θεωρούνται παράγοντες αύξησης των αυτοκτονιών εν γένει) και οι καταγραφές των θανάτων από αυτοκτονία μάλλον βελτιώνονται ως προς την αξιοπιστία τους συν τω χρόνω, εντούτοις ο συνολικός αριθμός των θανάτων από αυτοκτονίες παραμένει καθηλωμένος πιθανότητα εξαιτίας της τόσο δαιμονοποιημένης Μεταπολίτευσης και του κλίματος ανάκτησης του ελέγχου επί της ζωής που φέρνει στους ανθρώπους. Αντιθέτως, από το 2009 και μέχρι σήμερα ο αριθμός των κατ’ έτος θανάτων από αυτοκτονίες εκτινάσσεται σε επίπεδα περίπου 30% περισσότερο σε σχέση με τα έτη προ του 2008, ως αποτέλεσμα μάλλον της σχετικής μεγέθυνσης της αίσθησης απώλειας ελέγχου επί της ζωής των ανθρώπων που ζουν στη χώρα μας.

Με αυτήν την έννοια, για να θρηνούμε λιγότερα θύματα χρειάζονται παρεμβάσεις σε όλα τα επίπεδα. Στο ατομικό επίπεδο θα πρέπει να διασφαλίζεται η διαθεσιμότητα υπηρεσιών ψυχοκοινωνικής μέριμνας για όλους όσους έχουν ανάγκη. Κι αυτό ουσιαστικά και όχι προσχηματικά ή τυπικά: για παράδειγμα ο διορισμός στα σχολεία ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών δεν μπορεί να αποδώσει όσο αυτοί είναι συμβασιούχοι, όσο αντιστοιχεί δυσανάλογα μεγάλος αριθμός παιδιών ανά επαγγελματία και όσο η αρμοδιότητά τους εννοιολογείται ως εάν να αφορά μόνο τις ώρες της σχολικής παρουσίας των παιδιών.

Απαιτείται ανάπτυξη συλλογικών δράσεων ανάκτησης του πηδαλίου της κοινωνικής ζωής

Και στο επίπεδο του μικροπεριβάλλοντος θα πρέπει να δημιουργείται κλίμα τέτοιο ώστε να μην αποτρέπει, αλλά αντιθέτως να ενθαρρύνει, ανήλικους ή ενήλικους που ζορίζονται να ζητήσουν βοήθεια από τους γύρω τους, με θεσμικές αλλαγές προκειμένου να πάψουν να είναι τόσο στρεσογόνα τα περιβάλλοντα στο σχολείο, στην εργασία κ.ο.κ.

Και τέλος, στο μακροπεριβάλλον, με ανάπτυξη συλλογικών δράσεων ανάκτησης του πηδαλίου της κοινωνικής ζωής από την πλατιά κοινωνική πλειοψηφία – πράγμα που οποτεδήποτε συμβαίνει, έχει αποδειχθεί πολύ προστατευτικό για την υγεία, ψυχική και σωματική, του κοινωνικού συνόλου.

Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 30-31 Μαΐου 2026