Γιώργος Νικολαΐδης, ψυχίατρος, Διευθυντής Διεύθυνσης Ψυχικής Υγείας και Κοινωνικής Πρόνοιας, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού
Αφιέρωμα: Ψυχική υγεία στον καπιταλισμό
▸Κρεσέντο τρομολαγνείας και καταστολής με οδηγό τις… ΗΠΑ
Εδώ και τουλάχιστον τρία χρόνια γινόμαστε μάρτυρες μιας πρωτοφανούς επικοινωνιακής «καταιγίδας» σχετικά με την παραβατικότητα των ανηλίκων. Με κάθε ευκαιρία όλος ο επίσημος πολιτικοεπικοινωνιακός μηχανισμός επαναλαμβάνει συντονισμένα πως:
α) ζούμε μια περίοδο εκρηκτικής αύξησης των κρουσμάτων παραβατικότητας με δράστες ανηλίκους,
β) δεύτερον απαιτούνται επιτακτικά μέτρα επιτήρησης της νεολαίας και αυστηροποίηση του σχετικού πλαισίου (ποινές κ.λπ.).
Τα δυο αυτά σημεία επαναλαμβάνονται σε κάθε περίσταση βίαιου συμβάντος με δράστη ανήλικο από πολιτικούς και δημοσιογράφους, ένστολους και τοπικούς άρχοντες, ως εάν να είναι πια δεδομένο πως έτσι είναι τα πράγματα.
Στ’ αλήθεια όμως και οι δύο προαναφερθείσες προτάσεις ελέγχονται σοβαρά ως προς την εγκυρότητά τους. Κατά πρώτον, η περιβόητη «αύξηση» των κρουσμάτων της ανήλικης παραβατικότητας στη χώρα μας ουδόλως προκύπτει αν κανείς δει τα επίσημα στατιστικά στοιχεία φορέων, όπως η Eurostat, που αφορούν περιστατικά ανηλίκων για τα οποία επιλήφθηκε η δικαιοσύνη στην Ελλάδα ή και τα ερευνητικά δεδομένα που παράγουν οι έρευνες πεδίου από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας του Πανεπιστημίου Αθηνών σε τυχαία επιλεγμένα μεγάλα δείγματα μαθητών ανά την Ελλάδα, για λογαριασμό και με τη μεθοδολογία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
Η εικόνα και από τις δυο αυτές πηγές είναι πως έχει υπάρξει μεν αύξηση στα κρούσματα διαπροσωπικής βίας που αφορά και ανήλικους και ενήλικους στα χρόνια της οικονομικής κρίσης, ωστόσο μετέπειτα επήλθε σταθεροποίηση ή και πτώση του αριθμού των κρουσμάτων αυτών. Ακόμα όμως και αν δει κανείς τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΑΣ, εκείνο που φαίνεται είναι πως η αστυνομία εμπλέκεται συχνότερα τα τελευταία 6-7 χρόνια με ανήλικους, εμπλοκή η οποία αφορά κατά τεκμήριο τους νόμους περί όπλων και ναρκωτικών και τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας (ΚΟΚ).
Η περιβόητη «αύξηση» των κρουσμάτων της ανήλικης παραβατικότητας στη χώρα μας ουδόλως προκύπτει από τα επίσημα στατιστικά στοιχεία φορέων, όπως η Eurostat
Συγχρόνως, η αύξηση των περιστατικών ανήλικης παραβατικότητας για τους νόμους αυτούς οφείλεται μάλλον στο γεγονός ότι την τελευταία επταετία αναθεωρήθηκαν και αυστηροποιήθηκαν. Για παράδειγμα, με την τελευταία αναθεώρηση του νόμου περί όπλων το 2019 εννοιολογήθηκε η κατοχή και χρήση των φωτοβολίδων, των βεγγαλικών και των καπνογόνων ως κακουργηματικού χαρακτήρα κατοχή και χρήση όπλων. Έτσι «παρήχθησαν» περισσότερα περιστατικά ανήλικης παραβατικότητας, αφού οι έφηβοι που η αστυνομία συλλαμβάνει κάθε Κυριακή στα γήπεδα πλέον αντιμετωπίζουν ποινική δίωξη για κακουργηματικές πράξεις. Επιπλέον, με την τελευταία αναθεώρηση του ΚΟΚ, η λεγόμενη «αντικοινωνική οδήγηση» (σούζες, «σφήνες» κ.λπ.) επίσης εννοιολογήθηκε ως κακούργημα με ανάλογες επιπτώσεις.
Και γενικότερα όμως, τα τελευταία χρόνια, το όλο σύστημα απονομής δικαίου φαίνεται να εξαντλεί την αυστηρότητά του στους ανήλικους. Για παράδειγμα, με την τελευταία αναθεώρηση του Ποινικού Κώδικα, ένας ανήλικος μπορεί να οδηγηθεί στην έκτιση ποινής φυλάκισης (και όχι σε αναμορφωτικά μέτρα) ακόμα και για παραβάσεις του νόμου περί πνευματικών δικαιωμάτων (δηλαδή για ένα «σπασμένο» λογισμικό ή για ένα παράνομο «κατέβασμα» ταινίας). Ως αποτέλεσμα, τα τελευταία χρόνια έχει υπερτριπλασιαστεί ο αριθμός των κρατούμενων ανηλίκων στη χώρα μας (παιδιά που κρατούνται σε πραγματικά άθλιες συνθήκες), ενώ η συχνότερη αιτία κράτησης ενός ανηλίκου στην Ελλάδα είναι πλέον… η διακίνηση ανθρώπων (trafficking), αφού απαγγέλουμε κατηγορίες σε ασυνόδευτα παιδιά θύματα διακίνησης ως εάν να ήταν εκείνα οι διακινητές.
Όλο αυτό το εγχείρημα επίτασης της καταστολής απέναντι στα παιδιά μπορεί να οδηγήσει σε μια φαυλοκυκλική αυτοεκπληρούμενη προφητεία: αυστηροποιώντας το πλαίσιο παράγουμε περισσότερους «παραβάτες», και βλέποντας τους «περισσότερους» αυτούς ανήλικους που παραβίασαν το αυστηροποιημένο πλαίσιο, αποφασίζουμε ότι χρειαζόμαστε έτι περαιτέρω αυστηροποίηση του πλαισίου, άρα παραγωγή ακόμα περισσότερων «παραβατών» κ.ο.κ.
Αλλά η αυστηροποίηση και η καταστολή, όπως και η διαρκής επιτήρηση της νεολαίας, έχουν αποδειχθεί πολλές φορές και σε διάφορες χώρες ότι είναι αναποτελεσματικές ως μεθοδολογία στη μείωση των όποιων κρουσμάτων βίας με δράστες ανήλικους. Για παράδειγμα, στις ΗΠΑ όπου αυτή η εικόνα του δήθεν επικίνδυνου εφήβου έχει «πουληθεί» στην κοινωνία εδώ και δεκαετίες, με αποτέλεσμα μια τρομακτική επένδυση σε τεχνολογίες καταστολής και επιτήρησης, η αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας όλων αυτών των μέτρων έχει υπάρξει διαχρονικά αρνητική: όχι μόνο δεν μείωσαν αλλά μάλλον αύξησαν τη διαπροσωπική βία με δράστες ανήλικους. Γιατί άμα η κοινωνία φοβηθεί και ο καθένας αντιμετωπίζει τον πλησίον του ως απειλή, τότε παράγεται μαζικά διαπροσωπική βία. Γιατί ο φοβισμένος επιτίθεται. Και το αποτέλεσμα όλων αυτών στις ΗΠΑ είναι ένας τεράστιος φόρος αίματος που πληρώνει η κοινωνία εκεί κάθε χρόνο παρά τις κάμερες παντού, τους δρακόντειους νόμους και τις εξοντωτικές ποινές, τις ένοπλες υπηρεσίες ασφαλείας σε όλη τη χώρα και τα συναφή.
Αφού λοιπόν η αύξηση κρουσμάτων ανήλικης παραβατικότητας δεν υπάρχει στ’ αλήθεια (όσο δεν τη διογκώνουμε τεχνητά) κι αφού εντέλει δεν μειώνει αλλά αυξάνει τη βία στα παιδιά, τότε γιατί αυτό το κρεσέντο τρομολαγνείας και ηθικού πανικού των τελευταίων χρόνων στον πολιτικοεπικοινωνιακό μηχανισμό της χώρας μας;
Η αλήθεια είναι βέβαια πως παρόμοια εγχειρήματα εκτυλίσσονται τα ίδια αυτά χρόνια και σε άλλες χώρες της Ευρώπης, εξίσου έωλα και κοινωνικά επικίνδυνα. Οπότε το ερώτημα είναι πιο γενικό: γιατί γίνεται αυτό και μάλιστα συγχρονισμένα σε όλη την Ευρώπη;
Η απάντηση μάλλον βρίσκεται σε (τελείως διαφορετικές από την ασφάλεια και την πάταξη της βίας ανάμεσα στα παιδιά) επιδιώξεις των κρατών και των κρατούντων: φάνηκαν από τις εξίσου συντονισμένες δηλώσεις τους σε διάφορες χώρες της ΕΕ ότι πρέπει να στρατιωτικοποιηθεί η ζωή και ότι δεν πρέπει πια οι ανθρώπινες απώλειες να αντιμετωπίζονται ως και τόσο μεγάλο ζήτημα. Αφού λοιπόν οι κρατούντες θέλουν να οδηγήσουν τη νεολαία για ακόμα μια φορά στην ιστορία της ηπείρου στο σφαγείο των πολεμικών αντιπαραθέσεων, εύλογο είναι και να θέλουν να την πειθαρχήσουν συνολικά, καθιστώντας συγχρόνως το πιο κοινωνικά περιθωριοποιημένο τμήμα της τελείως αναλώσιμο στα μάτια των ευρωπαϊκών κοινωνιών.
Άλλωστε, εδώ και μια δεκαετία είναι κοινό μυστικό πως οι ευρωπαϊκοί θεσμοί χρηματοδοτούν αφειδώς οποιαδήποτε δράση διατείνεται πως θα καταπολεμήσει αποτελεσματικά τη ριζοσπαστικοποίηση της νεολαίας. Τώρα μάλλον το επιχειρούν τρομοκρατώντας παράλληλα τις κοινωνίες και παρουσιάζοντάς τους τα ίδια τους τα παιδιά ως κίνδυνο. Ένας ακόμα λόγος για τη νεολαία και τις κοινωνίες να εξεγερθούν και να απαιτήσουν μια άλλη ζωή, έναν άλλο δρόμο για το μέλλον τους.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 30-31 Μαΐου 2026
