Γιώργος Μιχαηλίδης
Διεθνές άδικο
Η 30η επέτειος της κρίσης των Ιμίων λαμβάνει χώρα σε ένα ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον όπου η μία μετά την άλλη οι παλιές «κόκκινες γραμμές» παραβιάζονται, ενώ το διεθνές δίκαιο αποτελεί όλο και περισσότερο ένα κενό κέλυφος, με τις ΗΠΑ του Τραμπ να αμφισβητούν πλέον ευθέως τον ίδιο τον ΟΗΕ. Η ίδια η ελληνική κυβέρνηση σπεύδει να επαινέσει τους συμμάχους της, προσφέροντας πολιτική κάλυψη σε κάθε τέτοια κίνηση, είτε μιλάμε για την γενοκτονία του παλαιστινιακού λαού από το Ισραήλ, είτε για την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας από τον αμερικάνικο στρατό. Η γειτονική Τουρκία δεν πάει πίσω. Παίζοντας καθοριστικό ρόλο στην ανατροπή Άσαντ και τον κατατεμαχισμό της Συρίας και ενισχύοντας την επίθεση του Αζερμπαϊτζάν κατά των αρμενικών εδαφών του Ναγκόρνο Καραμπάχ στέλνει κι αυτή μήνυμα πως οι κανόνες είναι για να σπάνε, ενώ η επίκληση του διεθνούς δικαίου και τους status quo συνδέεται άμεσα με τον εκάστοτε συσχετισμό δύναμης.
Οι πολυήμεροι πανηγυρισμοί της ελληνικής κυβέρνησης και της μεγάλης πλειονότητας των συστημικών ΜΜΕ για την απόκτηση της πρώτης φρεγάτας Belharra που θα εξασφαλίσει την υπεροπλία του ελληνικού κράτους στη θάλασσα έναντι της Τουρκίας είναι άλλη μια απόδειξη ότι όσες συμφωνίες για «ήρεμα νερά» και να επιτευχθούν στις διμερείς συναντήσεις, η βασική μέθοδος διαπραγμάτευσης είναι η επιβολή των θέσεων της κάθε πλευράς δια της προβολής ισχύος.
Σε αυτό το φόντο, η επαναφορά των γεγονότων των Ιμίων στην επικαιρότητα είναι σίγουρο ότι θα συσχετιστεί με συνθήματα νομιμοποίησης της πολεμικής προετοιμασίας. Όμως όπως και τότε, κατά τα γεγονότα του χειμώνα του 1996, το διακύβευμα δεν ήταν οι βραχονησίδες και οι βοσκότοποι των αμνοεριφίων αλλά ο έλεγχος του Αιγαίου και της Νοτιοανατολικής Μεσογείου, έτσι και τώρα η συζήτηση πρέπει να στραφεί εκεί.
Οι ΑΟΖ είναι όπλο του κεφαλαίου για να κόψει οικόπεδα στη θάλασσα
Η ουσία της ελληνοτουρκικής διαμάχης για τα 12 ναυτικά μίλια, την υφαλοκρηπίδα και πιο πρόσφατα την Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) έγκειται στην επικράτηση του ενός ή του άλλο κρατικού σχεδίου για τον έλεγχο της λεκάνης της ΝΑ Μεσογείου ή για να είμαστε ακριβέστεροι, για την κατάκτηση ηγεμονικού ρόλου κατά τον σχεδιασμό και υλοποίηση των σχεδίων οικονομικής εκμετάλλευσης των υποθαλάσσιων κοιτασμάτων και τη χάραξη ενεργειακών και εμπορικών διαδρόμων στην περιοχή.
Πριν προχωρήσουμε στην συγκεκριμένη ανάλυση των θέσεων των δυο κρατών, θα πρέπει να έχουμε κατά νου πως ο ελληνο-τουρκικός ανταγωνισμός εντάσσεται στο διεθνές φαινόμενο της όξυνσης των καπιταλιστικών ανταγωνισμών για τον έλεγχο ενεργειακών πόρων και εμπορικών διαδρόμων. Με άλλα λόγια, μεταξύ του επεισοδίου των Ιμίων του 1996 και της τρέχουσας κατάστασης υπάρχει μεν ένα συνεχές, μία σύνδεση, ταυτόχρονα όμως οι εξελίξεις έχουν πληθύνει και το διεθνές πλαίσιο έχει αλλάξει. Η οικοπεδοποίηση της ΝΑ Μεσογείου και οι πρώτες πλατφόρμες σε Λίβανο και Ισραήλ, η τριμερής συνεργασία Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ με μπαλαντέρ την Αίγυπτο και η διακήρυξη του σχεδίου της «Γαλάζιας Πατρίδας» από την πλευρά της Άγκυρας είναι κάποιες από τις σημαντικές διαφοροποιήσεις. Ας πάμε όμως στην ουσία των επιχειρημάτων των δύο πλευρών.
Η επίκληση στο «Δίκαιο των Θαλασσών» από την ελληνική πλευρά δεν θα πρέπει να μας οδηγήσει στην αυταπάτη περί ύπαρξης κάποιου σαφούς δίκαιου πλαισίου. Στην πράξη το «Δίκαιο των Θαλασσών» είναι φτιαγμένο έτσι ώστε να είναι ασαφές και να χωρά ερμηνείες εκεί που ο έχων την ισχύ μπορεί να διεκδικήσει και ταυτόχρονα να νομιμοποιεί το status quo εκεί που θέλει να κατοχυρώσει την κυριαρχία του. Υπ’ αυτή την έννοια, η Ολλανδία μπορεί να απολαμβάνει μια εκτεταμένη ζώνη θαλάσσιας κυριαρχίας λόγω των υπερπόντιων κτήσεών της στην Καραϊβική, με τα νησιά Αρούμπα, Κουρασάο και Μποναίρ, με 300.000 κατοίκους να περιορίζουν την κυριαρχία της Βενεζουέλας. Θα γινόταν άραγε το ίδιο αν με κάποιο τρόπο η Βενεζουέλα κατείχε τρία τέτοια νησιά απέναντι από τις ακτές της Ολλανδίας;
Μια ματιά στην εξέλιξη της ελληνοτουρκικής διαμάχης στο Αιγαίο μπορεί να μας πει πολλά. Αρχικά αμφότερα τα κράτη είχαν ορίσει την κυριαρχία τους στα τρία ναυτικά μίλια. Τη δεκαετία του ’30, η Ελλάδα μονομερώς επέκτεινε πρώτα τον εναέριό της χώρο στα 10 ναυτικά μίλια και έπειτα τη θαλάσσια κυριαρχία της στα έξι ναυτικά μίλια. Η επέκταση της τουρκικής ζώνης κυριαρχίας από τα τρία στα έξι ναυτικά μίλια ήρθε μόλις τριάντα χρόνια αργότερα, το 1964. Το ελληνικό κράτος διατηρεί το παράδοξο της μη σύμπτωσης του εναέριου με τον θαλάσσιο χώρο κυριαρχίας, κάτι που αντιβαίνει το διεθνές δίκαιο, ενώ από την πλευρά της η Τουρκία αναγνώρισε 12 ναυτικά μίλια θαλάσσιας κυριαρχίας στη Μαύρη Θάλασσα, με τη Βουλγαρία και την Τουρκία αλλά όχι στο Αιγαίο με την Ελλάδα, όπου θεωρεί μια επέκταση της θαλάσσιας ζώνης κυριαρχίας της τελευταίας ως αιτία πολέμου.
Το ελληνικό κράτος επικαλείται τη δυνατότητα που του δίνει το διεθνές δίκαιο των θαλασσών για επέκταση της θαλάσσιας κυριαρχίας του στα 12 ναυτικά μίλια, όμως αυτό που δεν λέγεται συνήθως είναι ότι ο νησιωτικός χαρακτήρας της Ελλάδας σε αυτή την περίπτωση δημιουργεί συνθήκες ναυτικού αποκλεισμού της Τουρκίας, πράγμα το οποίο κανένα κράτος, ειδικά μια περιφερειακή δύναμη, δεν θα δεχόταν για τον εαυτό του.
Αν τα 12 ναυτικά μίλια έχουν κυρίως τον χαρακτήρα ελέγχου της ναυσιπλοΐας και άσκησης κρατικής κυριαρχίας, οι διατάξεις περί υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ έχουν προέλθει από την ανάγκη των ισχυρών κρατών να ρυθμίσουν προς όφελός τους την οικονομική εκμετάλλευση του υποθαλάσσιου χώρου. Δεν είναι τυχαίο ότι την πρωτοβουλία είχαν πάρει οι ΗΠΑ. Όμως, οι διατάξεις της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν μπορούν να έχουν μια εύκολη εφαρμογή στον πολυσύνθετο χάρτη της οικουμένης.
Έτσι, διευκρινίζεται ότι πέρα από τις γενικές διατάξεις, σε ειδικές περιπτώσεις με έναντι ή προσκείμενες ακτές πρέπει να επιτυγχάνεται δίκαιη συμφωνία μεταξύ των κρατών. Αυτό είναι κάτι που τεχνηέντως αποκρύπτεται από τη δημόσια συζήτηση στην Ελλάδα, ενώ εμφανίζεται ως δικαίωμα της χώρας να ορίσει και να επεκτείνει μονομερώς τα θαλάσσια χωρικά της ύδατα και τη ζώνη αποκλειστικής οικονομικής εκμετάλλευσης. Σπανίζουν οι φωνές που αναδεικνύουν την ποικιλία περιπτώσεων όπου νησιά και βραχονησίδες σε κλειστές ή περίκλειστες θάλασσες, ευρισκόμενα απέναντι από ηπειρωτικές ακτές έχουν μειωμένη ή μηδενική επήρεια. Ας σκεφτούμε απλά τι θα συνέβαινε, σύμφωνα με την ελληνική κρατική λογική, αν η χώρα μας εκτός από το Καστελόριζο διέθετε ένα αντίστοιχο νησί κολλημένο στις ακτές της Λιβύης και δυο ακόμη στις ακτές της Αιγύπτου. Μήπως θα έπρεπε τότε το ελληνικό κράτος να έχει την αποκλειστική οικονομική εκμετάλλευση όλης της περιοχής, ενώ κράτη με εκατοντάδες εκατομμύρια κατοίκους αθροιστικά να μην έχουν πρόσβαση;
Μια Ελλάδα που θα επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα απέναντι στην Τουρκία στα 12 ναυτικά μίλια και την ΑΟΖ της στα 200 ναυτικά μίλια από το Καστελόριζο, θα ελέγχει πάνω από το 70% του Αιγαίου με την Τουρκία των χιλιάδων χιλιομέτρων ακτογραμμής να περιορίζεται σε λιγότερο από 9%. Αντίστοιχα, αν εφαρμοστεί το σχέδιο αποκλεισμού της Τουρκίας από την θαλάσσια οικονομική εκμετάλλευση της ΝΑ Μεσογείου, με τη συνέχεια των ΑΟΖ Ελλάδας – Κύπρου – Ισραήλ – Αιγύπτου, τότε Ελλάδα και Κύπρος θα έχουν το 55-60% της οικονομικής εκμετάλλευσης της περιοχής ενώ η Τουρκία κάτω από 10%. Αυτή την εξέλιξη επιχειρεί να προλάβει το τουρκικό κράτος με το Τουρκο-Λιβυκό σύμφωνο, το οποίο με επίσης προκλητικό και παράλογο σκεπτικό παραβλέπει την ύπαρξη ολόκληρης της Κρήτης και των άλλων ελληνικών νησιών.
Γίνεται, λοιπόν, φανερό πως τόσο η Ελλάδα, όσο και η Τουρκία δρουν ωφελιμιστικά και τυχοδιωκτικά.
Η ανάγνωση και η επίκληση των διεθνών κανόνων γίνεται επιλεκτικά και μερικά, με στόχο κυρίως τον φανατισμό της εσωτερικής κοινής γνώμης ενώ οι στόχοι είναι μαξιμαλιστικοί, επιθετικοί και άδικοι και από τις δύο πλευρές.
Οι εξορύξεις ωφελούν τα μονοπώλια, βλάπτουν περιβάλλον, λαούς και ειρήνη
Απαραίτητη προϋπόθεση για να συμμετάσχουμε σε αυτή τη συζήτηση από την σκοπιά της υπεράσπισης των συμφερόντων των λαών της περιοχής (και όχι ενός μόνο λαού!) είναι να βγούμε από τη στενή και ναρκοθετημένη λογική των «εθνικών δικαίων». Ακριβώς γιατί τα τελευταία δεν είναι τίποτα άλλο παρά η συγκαλυμμένη ονομασία των επιθυμιών της εθνικής αστικής τάξης. Η αποδοχή των «εθνικών δικαίων» στο Αιγαίο, στην καλύτερη περίπτωση οδηγεί σε μια ανάλυση κατά την οποία η Ελλάδα αδικείται και γι’ αυτό φταίνε οι ενδοτικές αστικές κυβερνήσεις της και οι διεθνείς σύμμαχοί της (ΕΕ-ΝΑΤΟ). Σε τελική ανάλυση όμως, η αποδοχή των «εθνικών δικαίων» οδηγεί σε πρόσδεση στο άρμα του εθνικισμού και των θυσιών για χάρη της επίτευξης υπεροπλίας σε θάλασσα και αέρα. Όμως ο αγώνας δρόμου για υπεροπλία δεν έχει τελειωμό, γι’ αυτό ακόμα κι αν υλοποιηθεί το ελληνοκυπριακό και ισραηλινό σχέδιο εξορύξεων, οι θυσίες για την προστασία των γεωτρήσεων θα είναι τεράστιες, ενώ είναι δεδομένο πως τα κέρδη θα νέμονται οι μεγάλες πολυεθνικές (Chevron, Total κ.α.) και οι ελληνικών συμφερόντων συνεργάτες τους.
Η διεθνιστική προσέγγιση του ζητήματος απαιτεί την ανοιχτή κριτική στις εθνικές θέσεις και την αποδόμησή τους. Αντίστοιχα φυσικά και των τουρκικών αιτιάσεων. Απαιτεί επίσης την παρουσίασή τους στον λαό ως αυτό που πραγματικά είναι: Μεγάλες Ιδέες των αστικών τάξεων για την ενίσχυση της κερδοφορίας τους. Απαιτείται επίσης η ανάδειξη του κινδύνου της πολεμικής απειλής. Αν η ΝΑ Μεσόγειος καταστεί ένα οικοπεδοποιημένο πάρκο γεωτρήσεων, αυτό δεν προμηνύει μέρες ειρήνης και ευημερίας, αλλά αντιθέτως υποθηκεύει το μέλλον μιας ήδη ταραγμένης περιοχής. Οι πολεμικές συγκρούσεις για την επιβολή του ενός ή του άλλου σχεδίου, η μόνιμη αλληλοϋπονόμευση των ανταγωνιστών αλλά και η διαρκής επισφάλεια για ανατροπή του status quo με την πρώτη ευκαιρία απ’ όσους μείνουν τελικά «στην απ’ έξω», πρέπει να θεωρούνται δεδομένα.
Η μόνη αληθινά φιλολαϊκή και διεθνιστική θέση είναι να καταστεί η κλειστή θάλασσα της ΝΑ Μεσογείου, χώρος ελεύθερος από υποθαλάσσιες εξορύξεις. Αυτή είναι μια βασική προϋπόθεση για να «ξεφουσκώσουν» οι πολεμικοί προϋπολογισμοί και να προστατευθεί το περιβάλλον, το οποίο κινδυνεύει από ατυχήματα και διαρροές αλλά και από έναν ακόμα αιώνα με πρωταγωνιστές τα ορυκτά καύσιμα. Και αυτός ο στόχος μπορεί να επιτευχθεί μόνο με κοινή πάλη των λαών και από τις δυο μεριές του Αιγαίου. Γιατί όσο άδικος και από τις δυο πλευρές είναι ο ανταγωνισμός τους άλλο τόσο δίκαιοι είναι οι αγώνες των λαών για ειρήνη, ευημερία, ελευθερία σε Ελλάδα και Τουρκία.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 24-25 Ιανουαρίου 2026
