Γιάννης Δήμας
Αφιέρωμα Σύνταγμα, κράτος, ταξική πάλη
Εθνικό, υπερεθνικό και τοπικό κράτος – Η νέα ισορροπία και σχέση τους και πώς εξυπηρετεί το κεφάλαιο
Σύμφωνα με τον Λένιν, «το κράτος δεν θα μπορούσε ούτε να εμφανιστεί, ούτε να κρατηθεί, αν ήταν δυνατή μια συμφιλίωση των τάξεων […] το κράτος είναι όργανο ταξικής κυριαρχίας, όργανο καταπίεσης μιας τάξης από μια άλλη, είναι η δημιουργία του “κατεστημένου” εκείνου που νομιμοποιεί και στερεώνει αυτή την καταπίεση, μετριάζοντας τη σύγκρουση των τάξεων».
Στις συνθήκες του σύγχρονου ολοκληρωτικού καπιταλισμού, το αστικό κράτος δεν περιορίζεται στην «εθνική» του έκφραση. Αρθρώνεται και λειτουργεί σε πολλαπλά επίπεδα: εθνικό, υπερεθνικό και τοπικό. Το μοντέλο αυτό υπακούει στην αρχή της «πολυεπίπεδης διακυβέρνησης», μιας από τις βασικές αρχές διακυβέρνησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και προωθεί τη συντονισμένη δράση των οργάνων της ΕΕ, των κρατών-μελών και των τοπικών και περιφερειακών αρχών.
Αυτή η πολυεπίπεδη δομή δεν είναι τεχνική ούτε διοικητική, είναι πολιτική και ταξική. Η καπιταλιστική τάξη κατέχει την πολιτική εξουσία όχι γιατί οι καπιταλιστές στελεχώνουν τις ανώτατες πολιτικές θέσεις του κράτους, αλλά διότι η δομή του, η ιεραρχική-γραφειοκρατική διάρθρωσή του, η δήθεν αταξική ισοπολιτειακή λειτουργία του με βάση τους κανόνες του δικαίου εξασφαλίζουν τη διατήρηση-αναπαραγωγή συνολικά των καπιταλιστικών σχέσεων εκμετάλλευσης και κυριαρχίας, ενώ ταυτόχρονα οργανώνει και ομογενοποιεί τα ιδιαίτερα συμφέροντα των διαφορετικών μερίδων του κεφαλαίου και τα εντάσσει στο μακροπρόθεσμο συμφέρον του συνολικού-κοινωνικού κεφαλαίου.
Στον 20ό αιώνα, το κράτος αποτέλεσε βασικό όχημα για την καπιταλιστική συσσώρευση, την κοινωνική πειθάρχηση και την ταξική ενσωμάτωση. Σήμερα, βέβαια, έχει αναδιαρθρωθεί, ως προς τον τύπο και όχι την ουσία του. Παράλληλα, ανασυγκροτεί τις λειτουργίες του, ενισχύοντας ορισμένες πλευρές (καταστολή, στρατιωτικοποίηση, επιτήρηση) και αποσυρόμενο από άλλες (πρόνοια, δημόσιες υπηρεσίες, εργασιακά δικαιώματα).
Επιπλέον, η κρατική πολιτική στις διάφορες πτυχές της δεν καθορίζεται αποκλειστικά στο εσωτερικό της χώρας, αλλά συναρτάται με στρατηγικές-επιταγές του διεθνούς κεφαλαιοκρατικού πλαισίου. Βασική συνιστώσα στην κατεύθυνση διακυβέρνησης είναι η προώθηση μιας διαρκούς διαδικασίας μεταφοράς αρμοδιοτήτων από το κεντρικό κράτος «προς τα κάτω» (τοπική και περιφερειακή διοίκηση), «προς τα πάνω» (Ευρωπαϊκή Ένωση) και «προς τα έξω» (ιδιώτες, στη λεγόμενη «κοινωνία των πολιτών», αλλά και στις δήθεν «ανεξάρτητες αρχές»).
Έτσι, το εθνικό αστικό κράτος, παραμένοντας ο βασικός μηχανισμός εξουσίας του κεφαλαίου, ενσωματώνεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα υπερεθνικών και τοπικών μηχανισμών. Παράλληλα, διατηρεί εκείνα τα χαρακτηριστικά που το καθιστούν θεμελιώδη εξουσιαστικό μηχανισμό του καπιταλισμού ως κοινωνικού σχηματισμού: Πρώτο, απρόσωπη λειτουργία των κρατικών μηχανισμών, που βασίζονται στην «κυριαρχία του νόμου» και την «ίση δικαιοσύνη για όλους». Δεύτερο, σχετική αυτονομία των πολιτικών και οικονομικών λειτουργιών του κράτους από την άρχουσα τάξη, ώστε να εμπεδώνονται ως πανκοινωνικά τα στρατηγικά συμφέροντά της.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980, το εθνικό πολιτικό προσωπικό βρέθηκε αντιμέτωπο με την ανικανότητα να ικανοποιήσει έστω και κάποια αιτήματα της κοινωνικής πλειοψηφίας, ώστε να διαμορφωθεί ένα κοινωνικό συμβόλαιο ικανό να καλύψει τις όλο και πιο φανερές ανισότητες. Η απάντηση σε αυτή την εξέλιξη ήταν μια νέα μορφή πολιτικής νομιμοποίησης «από τα πάνω». Η νομιμοποίηση αυτή αντλήθηκε από τη συμμετοχή σε διεθνείς και υπερεθνικούς οργανισμούς, όπως η ΕΕ και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου, οι οποίοι παρουσιάστηκαν ως δείκτες πολιτικής αξιοπιστίας και οικονομικής ευρωστίας.
Η ένταξη της Ελλάδας στην ΕΕ υπηρετεί μια τριπλή στρατηγική: κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη, αναδιάρθρωση του ελληνικού καπιταλισμού και πολιτική σταθεροποίηση της αστικής κυριαρχίας
Η μεταφορά του κέντρου λήψης αποφάσεων από το εθνικό επίπεδο σε υπερεθνικά όργανα, όπως τα Συμβούλια Υπουργών, η Κομισιόν και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, δεν αποδυναμώνει την πολιτική κυριαρχία του εθνικού κράτους. Αντιθέτως, το ισχυροποιεί ως μηχανισμό επιβολής των αστικών αναδιαρθρώσεων και θωρακίζει την αστική δημοκρατία απέναντι στις πιέσεις των εργατικών-λαϊκών διεκδικήσεων. Η συμμετοχή σε αυτούς τους θεσμούς συνεπάγεται αναπόφευκτη εκχώρηση αρμοδιοτήτων σε σημαντικούς τομείς πολιτικής, όπως η αγροτική, η δημοσιονομική και η νομισματική. Με αυτό τον τρόπο διασφαλίζεται ότι μηχανισμοί του κράτους κρίσιμοι για την υλοποίηση της αστικής στρατηγικής, θα λειτουργούν ανεπηρέαστοι από κυβερνητικές και πολιτικές αστάθειες οι οποίες προκύπτουν από τη λαϊκή δυσαρέσκεια και την κινητοποίηση του εργατικού κινήματος – ενδεχομένως και από ενδοαστικούς ανταγωνισμούς.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ένταξη και παραμονή της Ελλάδας στην ΕΕ, η οποία υπηρετεί μια τριπλή στρατηγική: κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη, αναδιάρθρωση του ελληνικού καπιταλισμού και πολιτική σταθεροποίηση της αστικής κυριαρχίας. Η κεφαλαιοκρατική ανάπτυξη βασίζεται στη λιτότητα, την αναδιάρθρωση των εργασιακών σχέσεων και την καταβαράθρωση των δημόσιων κοινωνικών πολιτικών. Η αναδιάρθρωση του ελληνικού καπιταλισμού στο πλαίσιο της ΕΕ σημαίνει επίσης «σάρωμα» της μικρής και μεσαίας αγροτικής και βιοτεχνικής παραγωγής, παράλληλα με την ανάδυση ισχυρότερων καπιταλιστικών επιχειρήσεων, ελληνικών και ευρωπαϊκών. Τέλος, η πολιτική σταθεροποίηση του αστικού συστήματος αποτυπώθηκε έντονα κατά τη διάρκεια της ελληνικής κρίσης 2012-2015.
Σε αυτό το πλαίσιο, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990, άρχισε να ανέρχεται η τεχνολαϊκιστική λογική. Αυτή λειτουργεί ως στρατηγική διαχείρισης της βαθιάς κρίσης νομιμοποίησης που πλήττει το πολιτικό προσωπικό και τους θεσμούς. Μετατρέπει κρίσιμα πολιτικά ζητήματα σε «τεχνικά» προβλήματα, αποπολιτικοποιώντας την αντιπαράθεση και αποκλείοντας τον λαό από οποιαδήποτε ουσιαστική άσκηση εξουσίας. Με αυτό τον τρόπο, η λαϊκή συμμετοχή απαξιώνεται, ενώ ταυτόχρονα καλλιεργείται η ψευδαίσθηση μιας δήθεν λαϊκής εντολής χωρίς πραγματικό έλεγχο. Αυτή η διαδικασία ενισχύει τον τεχνοκρατικό αυταρχισμό, αναπαράγοντας τις ταξικές ανισότητες και τη σήψη του συστήματος.
Μάνατζερ της φτώχειας και της εμπορευματικής λειτουργίας
Παράλληλα με την υπερεθνική συγκέντρωση εξουσίας και τις αλλαγές σε μηχανισμούς του εθνικού αστικού κράτους, προωθείται η «αποκέντρωση» της διακυβέρνησης προς το τοπικό επίπεδο. Δήμοι και περιφέρειες αποκτούν αυξημένες αρμοδιότητες, όχι για να ενισχύσουν τη δημοκρατική συμμετοχή, αλλά για να εφαρμόζουν τις ίδιες πολιτικές της λιτότητας, των ιδιωτικοποιήσεων και της καταστολής, με λιγότερους πόρους και μεγαλύτερη «ευελιξία». Οι ΟΤΑ λειτουργούν ως τοπικά κράτη-μάνατζερ της φτώχειας, του εθελοντισμού και της εμπορευματοποίησης.
Η λεγόμενη «τοπική διακυβέρνηση» δεν είναι τίποτα άλλο από μια μορφή επιτελικού κράτους σε μικροκλίμακα, πλήρως ενσωματωμένη στην ευρωπαϊκή στρατηγική της «πολυεπίπεδης διακυβέρνησης». Η ψήφιση του Κλεισθένη και του Καλλικράτη σηματοδότησαν βασικές αλλαγές στην αντιδραστική θωράκιση του κράτους. Αντίστοιχα, στην περίοδο της πανδημίας και της καπιταλιστικής κρίσης, η επίφαση των όποιων δημοκρατικών πλευρών στη λειτουργία του κατέρρευσε ακόμα περισσότερο με τα αντιδραστικά νομοθετήματα Θεοδωρικάκου – Βορίδη που κατήργησαν στην πράξη ακόμα και τη στοιχειώδη αντιπροσωπευτική λειτουργία των συμβουλίων (δημοτικών και περιφερειακών).
Διαμορφώνεται ένα πλαίσιο που συγκροτείται από τους παρακάτω άξονες:
α) Ενίσχυση του τοπικού κράτους με περισσότερες αρμοδιότητες και ως προς τις υπηρεσίες και ως προς τον ρόλο για προώθηση της καπιταλιστικής ανάπτυξης.
β) Μεγαλύτερη ικανότητα να ανταποκρίνονται οι ΟΤΑ πιο άμεσα στις προτεραιότητες του κεφαλαίου, τις πολιτικές της ΕΕ και των καπιταλιστικών αναδιαρθρώσεων (βλ. κατανομή κονδυλίων ΕΣΠΑ).
γ) Αλλαγές στο πολιτικό σύστημα, ώστε να υπηρετούνται και να προστατεύονται οι παραπάνω άξονες. Δηλαδή, αλλαγές σε αντιδραστική κατεύθυνση, με στόχο την προστασία από το λαϊκό παράγοντα και την παγίωση-ενίσχυση του μοντέλου του δήμαρχου-περιφερειάρχη μάνατζερ.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 28-29 Ιουνίου 2025
Πόσο αυτονόητα και αναπαλλοτρίωτα είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα;
1952-1975: Μοναρχία, έκτακτες εξουσίες και καπιταλιστική ανασυγκρότηση
https://prin.gr/2025/06/%ce%b1%cf%80%cf%8c-%cf%84%ce%b7-%cf%81%cf%89%ce%b3%ce%bc%ce%ae-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%bc%ce%b5%cf%84%ce%b1%cf%80%ce%bf%ce%bb%ce%af%cf%84%ce%b5%cf%85%cf%83%ce%b7%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%bf-%cf%83%cf%85/\
Ο ταξικός χαρακτήρας του αστικού κράτους και οι διαφορετικές μορφές του
Ανεξάρτητη δικαιοσύνη: Διακύβευμα ή φενάκη; Η δικαστική εξουσία στον ολοκληρωτικό καπιταλισμό
