Χρυσούλα Μονιάκη
Αφιέρωμα Σύνταγμα, κράτος, ταξική πάλη
Από τις διακηρύξεις στην πράξη
Ο όρος ιδιότητα του πολίτη είναι η προσπάθεια απόδοσης στα ελληνικά του όρου citizenship (αγγλικός) ή citoyenneté (γαλλικός), ο οποίος καθιερώθηκε από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992). Η έννοια του πολίτη, όμως, εμπεριέχει την έννοια του μέλους μιας πολιτικής κοινότητας και έχει διαφορετικές εκφάνσεις ανά ιστορική περίοδο. Σε όλες τις περιόδους, πάντως, ο όρος «πολίτης» διατηρεί μια διπλή έννοια. Από τη μια, αναφέρεται στην ιδιότητα του μέλους μιας πολιτικής κοινότητας της οποίας όλα τα μέλη έχουν ίσα δικαιώματα, που απορρέουν από την ίδια τη συμμετοχή στην κοινότητα. Παράλληλα, σημαίνει ενεργή συμμετοχή στα δημόσια πράγματα αυτής της κοινότητας, αναφέρεται στην ιδιότητα του καλού πολίτη.
Στην αρχαία Αθήνα, όπου μάλλον πρωτοεμφανίζεται ο όρος, ο πολίτης είναι μέλος του δήμου. Στη Ρώμη, η ιδιότητα τoυ πολίτη είναι πιο νομική, πιο σύνθετη από την αθηναϊκή εκδοχή. Στα νεωτερικά χρόνια, η έννοια του πολίτη συνδέεται με τη θεωρία περί Κοινωνικού Συμβολαίου (Ζαν Ζακ Ρουσσό) και τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η οποία ξεκινά ως εξής: «Οι άνθρωποι γεννιούνται και παραμένουν ελεύθεροι και ίσοι στα δικαιώματα». Τα δικαιώματα αυτά είναι το δικαίωμα στη ζωή, την ελευθερία και την περιουσία, και κατοχυρώνονται στο πολιτειακό πλαίσιο των χωρών που τα αναγνωρίζουν.
Η έννοια των δικαιωμάτων –κυρίως η φυσικοδικαιϊκή τεκμηρίωσή τους- δέχτηκε ισχυρή κριτική τον 19ο αιώνα. Στη συνέχεια, η Χάνα Άρεντ (και άλλοι) αμφισβήτησαν το ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι αναπαλλοτρίωτα, καθώς η Ιστορία μαρτυρεί ότι απαιτούνται πολιτικές δομές-προϋποθέσεις για να διασφαλιστούν. Τα δικαιώματα του ανθρώπου, τα οποία ήταν, υποτίθεται, αναπαλλοτρίωτα, αποδείχτηκε ότι δεν ήταν δυνατόν να διασφαλιστούν, ακόμη και σε χώρες των οποίων τα συντάγματα βασίζονταν σε αυτά, όταν εμφανίζονταν άνθρωποι οι οποίοι δεν ήταν πολίτες κάποιου κυρίαρχου κράτους.
Με την εγκαθίδρυση των εθνών-κρατών από τη Γαλλική Επανάσταση και ύστερα, καθιερώθηκε το αδιαχώριστο των ανθρώπινων δικαιωμάτων και της εθνικής κυριαρχίας. Έτσι, εκατομμύρια άνθρωποι, απάτριδες, κατέστησαν σχεδόν αυτόματα άνευ δικαιωμάτων, καθώς το αξίωμα του έθνους-κράτους τούς άφησε χωρίς πολιτικό εγγυητή των δικαιωμάτων τους. Τα ανθρώπινα δικαιώματα που προώθησε η Γαλλική Επανάσταση, με πρόθεση να αποκτήσουν παγκόσμια ισχύ, απαιτούσαν και προϋπέθεταν προφανώς έναν πολιτικό οργανισμό ο οποίος θα εγγυούνταν την καθολική ισχύ τους. Τα εθνικά κράτη δεν μπορούσαν να εγγυηθούν κάτι τέτοιο. Οι λαοί που έχασαν την εθνική-κρατική τους υπόσταση ανακάλυψαν ότι τα δικαιώματα αυτά ήταν ανύπαρκτα για τους ίδιους. Οι σύγχρονοι πρόσφυγες των πολεμικών συγκρούσεων και της οικονομικής εξαθλίωσης το μαρτυρούν, επίσης.
Σήμερα, στην εποχή του ολοκληρωτικού καπιταλισμού και του κύματος των μεταναστευτικών ροών, που ο κάτοικος μιας χώρας δεν είναι αυτοδίκαια πολίτης της, το ερώτημα παραμένει. Πώς κατοχυρώνονται τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη στιγμή που υπάρχουν θεσμοί όπως η ΕΕ (Χάρτης Θεμελιωδών Ανθρώπινων Δικαιωμάτων) που υποτίθεται ότι τα κατοχυρώνουν; Δεν υπάρχει σύνταγμα ευρωπαϊκής χώρας ή άλλης όπου γης από εκείνες που αντιπαραθέτουν το πολίτευμά τους στα λεγόμενα ανελεύθερα-αυταρχικά καθεστώτα, στο οποίο να μην αναφέρονται ρητά τα ατομικά δικαιώματα και ότι αυτά προστατεύονται. Όμως τι ισχύει στην πράξη; Δεν κατοχυρώνονται τα δικαιώματα των πολιτών ούτε, πολύ περισσότερο, των μεταναστών/τριών.
Το μόνο που προστατεύεται πραγματικά είναι η μεγάλη ιδιωτική ιδιοκτησία –ενίοτε και διά ροπάλου- από απεργίες, καταλήψεις και λαϊκές διεκδικήσεις. Τουναντίον, η μικρή ιδιοκτησία (π.χ. πρώτες κατοικίες, μικρές επιχειρήσεις) πλειστηριάζεται ακόμη και για μικροχρέη, αφού οι όροι διαπραγμάτευσης των οφειλών είναι πασιφανώς αβάσταχτοι. Η αστεγία, η ανεργία, η έλλειψη ακόμη και βασικών αγαθών, η φυλάκιση για μισό αποτύπωμα σε πλαστική σακούλα, οι έμφυλες διακρίσεις είναι καταπάτηση των ανθρώπινων δικαιωμάτων που υποτίθεται ότι κατοχυρώνονται συνταγματικά. Η γενοκτονία των Παλαιστινίων είναι επίσης κατάφωρη παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων που η Δύση και το κράτος του Ισραήλ στα λόγια και τα χαρτιά θεωρούν απαράβατα.
Η πρόκληση της επανάστασης
Ο άνθρωπος ως αφηρημένη και συγκεκριμένη ύπαρξη
Μια ουσιαστική απάντηση θα μπορούσε να εκκινήσει από τη σκέψη του Μαρξ στο Εβραϊκό Ζήτημα. Σύμφωνα με αυτήν, το αστικό κράτος αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως αφηρημένη οντότητα, απαλλαγμένη από τις πραγματικές διακρίσεις λόγω ιδιοκτησίας, κοινωνικής κατάστασης, μόρφωσης κ.λπ. Η πολιτική χειραφέτηση επιτυγχάνεται με τις αστικές επαναστάσεις (Γαλλική, Αμερικανική). Κατά τον Μαρξ, αυτές ήταν σημαντικό βήμα έναντι της φεουδαρχικής τάξης πραγμάτων. Ταυτόχρονα, όμως, επισήμανε τα όριά τους. Με τις αστικές επαναστάσεις οι άνθρωποι επιτύγχαναν κάποιες ελευθερίες αλλά όχι την πλήρη χειραφέτησή τους εξαιτίας της προαναφερθείσας διπλής υπόστασης, με την οποία τα αστικά κράτη αντιλαμβάνονται τον άνθρωπο-πολίτη. Ως ανθρώπινη χειραφέτηση ο Μαρξ εννοεί την αναίρεση του αφηρημένου πολίτη του αστικού κράτους και την αντιμετώπισή του ως πραγματικού, ανεξάρτητου ατόμου, ο οποίος μπορεί να οργανώνει τις συγκεκριμένες ατομικές του δυνάμεις ως κοινωνικές.
Με την κατάργηση της εκμετάλλευσης και της αλλοτρίωσης κατοχυρώνονται τα ανθρώπινα δικαιώματα
Αυτή η σκέψη σχετίζεται με την αλλοτρίωση που υφίσταται το άτομο στην κοινωνία του κέρδους και της εκμετάλλευσης. Οι άνθρωποι στο καπιταλιστικό σύστημα εργαλειοποιούνται, πραγμοποιούνται, καθώς η εργασία τους μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Το χαρακτηριστικό της εμπορευματικής μορφής έγκειται στο ότι παρουσιάζει τα κοινωνικά χαρακτηριστικά της εργασίας των ανθρώπων ως υλικά χαρακτηριστικά των προϊόντων της εργασίας, ως φυσικές ιδιότητες αυτών των πραγμάτων, και γι’ αυτό τον λόγο η κοινωνική σχέση των ατόμων εμφανίζεται σε αυτούς ως σχέση μεταξύ αντικειμένων που υπάρχει έξω από αυτούς. Η καθορισμένη κοινωνική σχέση των ανθρώπων στη διαδικασία της παραγωγής παίρνει τη μορφή μιας σχέσης ανάμεσα στα πράγματα.
Η πραγματική απελευθέρωση των ανθρώπων από τα δεσμά της καπιταλιστικής κοινωνίας και την αλλοτρίωση που υφίστανται είναι η καλύτερη απολαβή των ανθρώπινων δικαιωμάτων κι έτσι η κοινωνία που θα θεσμοθετήσει αυτή την απελευθέρωση θα εξασφαλίσει την πραγματική κατοχύρωσή τους. Η κοινωνία των ελεύθερων συνεταιριζόμενων παραγωγών μόνο είναι σε θέση να θεσμοθετήσει και να εγγυηθεί την υπεράσπιση της ζωής, της ελευθερίας και της αυτοπραγμάτωσης.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 21-22 Ιουνίου 2025
Από τη ρωγμή της μεταπολίτευσης στο συνεχές της αστικής κυριαρχίας
1952-1975: Μοναρχία, έκτακτες εξουσίες και καπιταλιστική ανασυγκρότηση
Ο ταξικός χαρακτήρας του αστικού κράτους και οι διαφορετικές μορφές του
