Φοίβος Κακαμανούδης
Το πρόβλημα που υπάρχει
Ναρκωτικά, τζόγος, αλκοόλ. Και τα τρία εμφανίζονται με πολλές μορφές σε διαφορετικές περιπτώσεις. Από τα «σαλόνια» της αστικής τάξης, μέχρι την πλατεία της γειτονιάς. Με τον πιο επικίνδυνο τρόπο εμφανίζονται στη φτώχεια, στην πίεση, στις πιο δύσκολες στιγμές των ασθενέστερων οικονομικά και κοινωνικά στρωμάτων. Πίσω από τη βιτρίνα της πλαστής καλοπέρασης οι συνέπειες για την υγεία – ψυχική και σωματική – όσων κάνουν χρήση, παίζουν ή καταναλώνουν μπορεί να είναι και καταστροφικές, με τον κίνδυνο του εθισμού να βρίσκεται πάντα από κοντά. Η – ψεύτικη – ανάγκη «να την ακούσεις, να ξεχαστείς» από τα δεκάδες προβλήματα που αντιμετωπίζει η συντριπτική πλειοψηφία της κοινωνίας, «να ρεφάρεις» γιατί ο μισθός δεν βγάζει το μήνα, χτυπάει κυρίως όσους «δεν έχουν και πολλά να χάσουν». Η αίσθηση του «δεν έχω και πολλά να χάσω» φυσικά κυρίως πλασάρεται με στόχο την ώθηση σε κάθε είδους εξάρτηση, βγάζοντας από το κάδρο το πραγματικό ερώτημα «πόσα μπορώ να κερδίσω;», αλλά και το επόμενο βήμα του «πώς θα κερδίσω;».
Από την άλλη η περιέργεια της δοκιμής και του πειραματισμού – ειδικά σε νεαρότερες ηλικίες– μπορεί επίσης να ωθήσει άτομα στην εξάρτηση. Μάλιστα η – όχι και τόσο δύσκολη– πρόσβαση σε μια σειρά εξαρτήσεων καθιστά ακόμα πιο ευάλωτη την εργατική τάξη και τη νέα γενιά, όσο άλλοι –λίγοι– πλουτίζουν από τους εθισμούς της. Φθηνές νοθευμένες ουσίες, κανονικοποίηση των πιο «αθώων» ουσιών αλλά και της συστηματικής κατανάλωσης αλκοολούχων ποτών και ηλεκτρονικός τζόγος ακόμα και μέσα από το κινητό, είναι ίσως από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα. Πόσες φορές σε παρέες – ειδικά της νεολαίας – ακούγονται ατάκες όπως «να γίνουμε τίποτα να βγούμε καλά;», «χαμός χθες, γίναμε κομμάτια», «είσαι να παίξουμε κανά φρουτάκι;». Η κανονικοποίηση της επαφής με την εξάρτηση δείχνει πολύ βαθύτερα προβλήματα, με πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές προεκτάσεις.
Στη αδιέξοδα των εξαρτήσεων μονόδρομος η ανατροπή
Το πρόβλημα των εξαρτήσεων, της εμπορίας και της προώθησης τους έχει ξεφύγει από τα πιο στενά όρια που ίσως περιοριζόταν (ή έτσι φαινόταν) επεκτείνοντας σημαντικά τα «πλοκάμια» του. Τα ναρκωτικά δεν είναι μόνο στις διάφορες «πιάτσες» μέσα στις πόλεις, αλλά στα πάρτι της νεολαίας, στα μαγαζιά, στις πλατείες. Σύμφωνα με την ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας για τα Ναρκωτικά (EUDA), η διαθεσιμότητα παράνομων ναρκωτικών παραμένει υψηλή στην Ευρώπη, ενώ η παραγωγή κοκαΐνης στη Νότια Αμερική βρίσκεται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, με τα ποσοστά χρήσης της παράνομης ουσίας να αυξάνονται σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις. Ταυτόχρονα την εμφάνιση τους κάνουν και νέες ουσίες, με την ίδια Ευρωπαϊκή Υπηρεσία, να έχει εντοπίσει μόνο το 2025, 50 νέα ναρκωτικά, μεταξύ αυτών ισχυρά συνθετικά οπιοειδή! Αυτό σε συνδυασμό με τον σημαντικό αριθμό χρηστών και την «ευκολία» πρόσβασης γεννάει νέα δεδομένα.
Ο τζόγος από τη μεριά του δεν είναι στα «απομακρυσμένα» καζίνο, μέχρι να τα φέρουν μέσα στη πόλη όπως σχεδιάζουν, αλλά είναι στον υπολογιστή, στο κινητό. Ο τζόγος μάλιστα και το πόσο εύκολο είναι «να παίξεις» διαφημίζεται από τις τηλεοράσεις, μέχρι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ στο ίδιο μήκος κύματος μια σειρά ενημερωτικών εκπομπών (οι περισσότερες στα κανάλια πανελλαδικής εμβέλειας), καλούν τους τηλεθεατές να συμμετέχουν σε διαγωνισμούς, να «ποντάρουν» με άλλα λόγια κι αν κάτσει ποτέ να κερδίσουν κάποια δώρα. Η συστηματική προβολή και επαφή με κάθε είδους «τυχερό παιχνίδι» τελικά είναι η καλύτερη ώθηση προς τον δρόμο της εξάρτησης. Ας δούμε όμως κάποια στοιχεία:
Για τις εξαρτησιογόνες ουσίες
Σύμφωνα με τα ευρήματα της ευρωπαϊκής έκθεσης για τα ναρκωτικά, υψηλή παραμένει η χρήση κάνναβης με το 31,3% των Ευρωπαίων 15 έως 64 ετών να έχει κάνει χρήση κατά τη διάρκεια της ζωής του, ενώ το 8.7% έχει δοκιμάσει τουλάχιστον μία φορά το προηγούμενο έτος. Για τις μικρότερες ηλικίες, τους νέους 15 έως 35 ετών, τα ποσοστά ανεβαίνουν για το τελευταίο έτος στο 15,3%! Καθόλου αμελητέο ποσοστό.
Χρήση κοκαΐνης έχει κάνει το 6,3%, ενώ το τελευταίο έτος το 1,5%. Μπορεί να μοιάζει μικρό νούμερο αξίζει όμως στη συγκεκριμένη περίπτωση να δούμε τι σημαίνει αυτό στην Ελλάδα. Μόνο στην Αθήνα, σύμφωνα με το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για τα Ναρκωτικά, η μέση τιμή της βενζοϋλεκγονίνης, του κύριου μεταβολίτη της κοκαΐνης, καταγράφει αύξηση 35,85%, με τα ευρήματα από έρευνα σε λύματα να δείχνουν πως από το 2023 μέχρι το 2025 η χρήση κοκαΐνης φτάνει ακόμα και σε διπλάσιες τιμές! Για τους νέους σε ευρωπαϊκό επίπεδο πάλι η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία δείχνει πως παραπάνω από δύο στους 100 νέους 15 έως 35 ετών έχει κάνει χρήση του συγκεκριμένου ναρκωτικού, μόνο το τελευταίο έτος. Συνολικά η χρήση κοκαΐνης αυξήθηκε στην Ευρώπη κατά 22%.
Χρήση MDMA (Ecstasy) έχει κάνει το 5% των Ευρωπαίων και το 2,4% των νέων 15-35 χρονών το τελευταίο έτος, ενώ χρήση αμφεταμίνης το 4,1% και 1,4% αντίστοιχα. Οι χρήστες ηρωίνης και άλλων οπιοειδών που παρουσιάζουν προβλήματα εξάρτησης/υγείας υπολογίζονται στους 855.000, με το 66% των θανάτων από υπερβολική δόση να σχετίζεται και με τη χρήση τέτοιων ουσιών.
Αξίζει να σημειωθεί πως στην Ελλάδα η πιο πρόσφατη έρευνα σχετικά με τη χρήση ουσιών στο γενικό πληθυσμό έγινε το 2004 (!), με την επόμενη να αναμένεται στο τέλος του έτους, γεγονός που δείχνει μεγάλα ελλείμματα στη παρακολούθηση του προβλήματος.
Ειδικά για τη νεολαία σημαντικά είναι τα ευρήματα της πανευρωπαϊκής σχολικής έρευνας ESPAD, η οποία στην Ελλάδα πραγματοποιείται από το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της συγκεκριμένης έρευνας το 2024, ένας στους επτά εφήβους έχει κάνει χρήση κάποιας παράνομης ουσίας, κυρίως κάνναβη, με περίπου έναν στους τρεις να δηλώνει πως είχαν εύκολη πρόσβαση στην συγκεκριμένη ουσία.
Μάλιστα όταν μιλάμε για ναρκωτικά, μιλάμε για εγκληματικά δίκτυα διακίνησης. Η σχέση των νέων με τις παράνομες ουσίες κρύβει πάντα το κίνδυνο εμπλοκής τους στη διαχείριση και διανομή ναρκωτικών, κάτι που μπορεί να φαντάζει «τραβηγμένο», ωστόσο τη διακίνηση δε θα την αναλάμβαναν ποτέ οι «πάνω» έτσι δεν είναι πρωτόγνωρο να χρησιμοποιούνται για αυτό το σκοπό νέοι, ευάλωτες ομάδες, μετανάστες.
Για το αλκοόλ
Βάση στοιχείων του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, το 7% του πληθυσμού σε όλο το κόσμο ζει με εθισμό στο αλκοόλ ή διαταραχές από τη συχνή κατανάλωση του. Στην Ελλάδα παρόλο που τα νούμερα εμφανίζουν πτωτική τάση, όσο ταυτόχρονα ανεβαίνει η κατανάλωση ποτών χωρίς αλκοόλ (μπύρες άνευ κλπ) το πρόβλημα παραμένει υπαρκτό. Όπως αναφέρει το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Πληροφόρησης για Ναρκωτικά, το 14,6% του πληθυσμού πίνει σε εβδομαδιαία βάση, με το 5,9% να καταναλώνει αλκοόλ καθημερινά. Στους ανήλικους τα νούμερα επίσης δεν είναι ενθαρρυντικά. Όπως δείχνει η έρευνα ESPAD, το 92% των εφήβων 16 ετών βρίσκει εύκολο το να προμηθευτεί αλκοόλ, ενώ ένας στους οκτώ είχε μεθύσει τουλάχιστον μία φορά εντός του τελευταίου μήνα που διεξαγόταν η έρευνα.
Για τον τζόγο
Σύμφωνα με την Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων μόνο το 2025 στην Ελλάδα τα πονταρίσματα έφτασαν το ποσό των 16,73 δισεκατομμυρίων ευρώ(!), από 15,65 δισ. το 2024. Ειδικό ρόλο παίζει ο διαδικτυακός τζόγος ο οποίος μόνο το πρώτο δίμηνο του προηγούμενου έτους σημείωνε ρυθμό ανόδου 25,7%, γεγονός που αποδεικνύει πως η ευκολία στο να «παίξεις» ωθεί όλο και περισσότερο κόσμο στα τυχερά παιχνίδια. Τα ποσά σε παγκόσμιο επίπεδο κόβουν την ανάσα με το τζίρο σε στοιχήματα από όλο τον πλανήτη μόνο για το φετινό Μουντιάλ να φτάνει στα 50 δισ., πόσο αυξημένο κατά 43% σε σχέση με τη προηγούμενη διοργάνωση σύμφωνα με το χρηματοπιστωτικό όμιλο Macquarie.
Πάλι σύμφωνα με την έρευνα ESPAD, το 36% των εφήβων 16 ετών δήλωσε πως στοιχηματίζει ποσά, ενώ έρευνες του ΑΠΘ αναφέρουν πως επτά στους 10 νέους από 17 έως 24 ετών είναι συστηματικοί «παίχτες» διαδικτυακού τζόγου.
Σπέρνουν φτώχεια, άγχος κι ανασφάλεια, διαλύουν τις ζωές και τις δομές
Τα ευρήματα των ερευνών δείχνουν πως δεν μιλάμε για εξαιρέσεις ή για κάποια «περιθωριακά στοιχεία» αλλά για ένα βαθύτερο πρόβλημα. Τι μπορεί να ωθεί όμως στις εξαρτήσεις; Πρώτα απ’ όλα οι οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες που βιώνουν λαός και νεολαία. Οι μνημονιακές (και «μετά»-μνημονιακές) πολιτικές, η ανεξέλεγκτη ακρίβεια, οι μισθοί που δεν βγάζουν τον μήνα σε συνδυασμό με την έλλειψη προοπτικής και την όλο και αυξανόμενη πεποίθηση ότι «έτσι έχουν τα πράγματα και δεν αλλάζουν» αναμφίβολα δημιουργεί ένα ασφυκτικό τοπίο. Σε μια τέτοια κατάσταση η «διαφυγή» σε οποιαδήποτε μορφή εξάρτησης δεν είναι κάποια συνειδητή απόφαση αλλά μια πλαστή «λύση» που πλασάρεται, με υπεύθυνους τελικά τις κυβερνήσεις και τις όλο και πιο αντιδραστικές πολιτικές που εφαρμόζουν.
Ακόμα το άγχος και η κατάθλιψη που βιώνει μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας (και δημιουργείται και από την οικονομική-κοινωνική κατάσταση που επικρατεί), σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι δημόσιες δομές ψυχικής υγείας είναι σχεδόν ανύπαρκτες και η κυβερνητική κατεύθυνση κοιτάζει προς την ακόμα μεγαλύτερη ιδιωτικοποίηση, μπορεί να οδηγήσει σε επαφή με κάποια χρήση που οδηγεί σε εξάρτηση. Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως δεν είναι λίγα τα φαινόμενα περιστασιακής αλλά σταθερής επαφής με εξαρτήσεις, όπως για παράδειγμα εργαζομένων που μετά από αλλεπάλληλες σκληρές βάρδιες επιδίδονται σε διήμερα ασυγκράτητης κατανάλωσης από αλκοόλ μέχρι ναρκωτικά. Εκτός από αυτά φυσικά παίζουν ρόλο και τα πρότυπα που πλασάρονται, από τους ροκ σταρ του εξωτερικού, μέχρι τη πιο άθλια εκδοχή της τραπ μουσικής. Το πρότυπο του «τα πίνω» και «τα παίζω» μπορεί να επιδράσει αρνητικά, κυρίως στη νέα γενιά. Στη νέα γενιά φυσικά παίζει ρόλο και η προσπάθεια να πειραματιστεί, να «ξεχωρίσει» ή και να «ταιριάξει» σε μια παρέα.
Από πλευράς κράτους η πρόληψη φεύγει από το κάδρο, ενώ σαν μόνο μέσο «χτυπήματος» του προβλήματος βλέπει τη καταστολή. Συλλήψεις κυρίως μικροεμπόρων, καταστολή παράνομου τζόγου, όσο στον νόμιμο χάνονται εκατομμύρια (και βρίσκονται τελικά στις τσέπες λίγων). Άλλωστε, ειδικά για τα ναρκωτικά, είναι εκατοντάδες εκατομμύρια τα λεφτά που βγαίνουν από το εμπόριο, ποια αστική κυβέρνηση θα στεκόταν πραγματικά απέναντι;
Σίγουρα χρειάζεται να δοθεί βάρος στις δομές πρόληψης και απεξάρτησης ενάντια στο μοντέλο της γενικευμένης ιδιωτικοποίησης.
Η αντικαπιταλιστική και κομμουνιστική αριστερά πρέπει να δείξει έναν άλλο δρόμο. Αυτόν της συλλογικής ζωής, πάλης και διεκδίκησης μιας πραγματικότητας που μας αξίζει. Να δείξει ότι τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν και κόντρα στη ψεύτικη «φυγή» των εξαρτήσεων να προτάξει την άμεση μάχη για μια κοινωνία που δε θα χρειάζεται να «αποδράσεις» από την πραγματικότητα για να την αντέξεις.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πρν που κυκλοφόρησε στις 18-19 Ιουλίου 2026
