Κωστής Ζαχαρόπουλος
Η εξίσωση της ενεργειακής σταθερότητας σήμερα περιέχει δύο ριζικά αντικρουόμενες μεταβλητές που την καθιστούν αδύνατη στη λύση της. Από τη μία πλευρά η δίψα για ανάπτυξη και συνεχή μεγέθυνση ως βασικό συστατικό του καπιταλισμού προκειμένου να κρατήσει ψηλά τα ποσοστά κέρδους προϋποθέτει διαρκώς αυξανόμενες ποσότητες ενέργειας και μάλιστα με όσο το δυνατόν πιο οικονομική παραγωγή. Από την άλλη, η εγγενής αστάθεια του κεφαλαίου, με τις συνεχείς κρίσεις του σε οικονομικό αλλά, όπως φαίνεται πλέον, και στρατιωτικό επίπεδο, δεν επιτρέπουν κανέναν ορθολογικό, μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. Έτσι, μέσα σε περίπου δεκαπέντε χρόνια έχουμε περάσει από την περίοδο ευρείας χρήσης της πυρηνικής ενέργειας στην μετα-Φουκουσίμα εποχή της εξερεύνησης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και από εκεί στην επιστροφή στα ορυκτά καύσιμα. Μετά το 2022 ωστόσο, με το ενεργειακό σοκ που δέχτηκε η Δύση με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία η συζήτηση απεξάρτησης από τους γαιάνθρακες άνοιξε για ακόμα μια φορά στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Ειδικά σήμερα, με τη Μέση Ανατολή για ακόμα μία φορά στις φλόγες και τα στενά του Ορμούζ κλειστά, οι ευρωπαίοι ηγέτες συζητούν όλο και πιο έντονα την ιδέα της επιστροφής στην πυρηνική ενέργεια.
Ενδεικτικά, πέρα από τη Γαλλία που είναι βασικός «παίκτης» στην πυρηνική ενέργεια, παράγοντας το 65% της εγχώριας ηλεκτρικής ενέργειας με αυτό τον τρόπο, φαίνεται να υπάρχουν πολλοί που πλέον βλέπουν με θετικό μάτι τέτοιες τεχνολογίες. Η Ιταλία ετοιμάζει νομοσχέδιο που θα επιτρέπει την χρήση πυρηνικών αντιδραστήρων, το Βέλγιο και η Σουηδία έχουν «γλυκαθεί» από τις προοπτικές της, ειδικά μετά από χρόνια ατελέσφορων προσπαθειών να αυξήσουν το κέρδος από τις ΑΠΕ, το Ηνωμένο Βασίλειο εξετάζει τις επιχειρηματικές προοπτικές ανάπτυξης πυρηνικών σταθμών, ενώ κραυγαλέο παράδειγμα είναι η γερμανική κυβέρνηση, η οποία τρία μόλις χρόνια μετά το κλείσιμο του τελευταίου της πυρηνικού σταθμού φαίνεται πικρά μετανιωμένη.
Η ΕΕ, στην προσπάθεια της να ξεφύγει από την Σκύλα της ενεργειακής εξάρτησης από γαιάνθρακες ρωσικής, αραβικής και αμερικανικής προέλευσης και τη Χάρυβδη των ορίων και της αστάθειας της «πράσινης ενέργειας» είναι σίγουρα το πιο χαρακτηριστικό δείγμα του φαινομένου της στροφής στην πυρηνική ενέργεια, όμως η ίδια εικόνα εκτείνεται σε όλο τον κόσμο. Στις ΗΠΑ το 18% της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας προέρχεται από πυρηνικούς αντιδραστήρες με προοπτική να τετραπλασιαστεί η παραγωγή ως το 2050. Αντίστοιχα, στη Ρωσία, ο ενεργειακός κολοσσός «Rosatom» βρίσκεται πίσω από το 20% της εγχώριας ηλεκτρικής παραγωγής. Αξίζει εδώ να σημειωθεί πως η Ρωσία αξιοποιεί την τεράστια τεχνογνωσία της στον τομέα στην σύναψη συμφωνιών με μια σειρά από χώρες, όπως η Κίνα, η Ινδία και η Τουρκία. Ενδεικτικά, αυτή τη στιγμή η Rosatom έχει ενεργά οκτώ προγράμματα σε εφτά χώρες εκτός Ρωσίας, μια εικόνα που προμηνύει περεταίρω αυξητική τάση. Ακόμα και η Ιαπωνία, 15 χρόνια μετά το δυστύχημα στην Φουκουσίμα, εμφανίζει βλέψεις ραγδαίας ανάπτυξης του πυρηνικού της προγράμματος.
Η επιστροφή της πυρηνικής ενέργειας ως ρεαλιστική εναλλακτική δεν μπορεί να ιδωθεί σε κενό και εκτός των ευρύτερων εξελίξεων του παγκόσμιου καπιταλισμού. Οι ανταγωνισμοί, που εντείνονται παγκοσμίως, αναδεικνύουν τα δεινά της ενεργειακής εξάρτησης, πόσο μάλλον από ορυκτά καύσιμα, ενώ συγχρόνως ανασυντάσσεται το κεφάλαιο σε επίπεδο παραγωγής σε δύο μεγάλους κλάδους. Από την μία η τεχνητή νοημοσύνη και τα κέντρα δεδομένων, που απαιτούν γιγαντιαίους όγκους ενέργειας, βρίσκονται στην αιχμή του δόρατος της τεχνολογικής ανάπτυξης του καπιταλισμού. Κάθε χώρα προσπαθεί να μπει «στο χορό» της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά η «είσοδος» είναι ενεργειακά πολύ ακριβή. Παράλληλα, η πυρηνική λύση μπορεί να ωφελήσει και τη νέα στροφή στην πολεμική βιομηχανία, καθώς πλέον πολλές τεχνολογίες μεταξύ πυρηνικών αντιδραστήρων για παραγωγή ενέργειας και πυρηνοκίνητων οχημάτων είναι κοινές. Ακόμα και η ανάπτυξη οπλικών συστημάτων (όπως π.χ. απεμπλουτισμένου ουρανίου), επωφελείται από μια ευρύτερη ενασχόληση με την πυρηνική τεχνολογία. Είναι προφανές πως τα περιθώρια κέρδους για τους καπιταλιστές της ενέργειας είναι τεράστια.
Παράλληλα, η ανάπτυξη τεχνολογιών όπως οι Μικροί Αρθρωτοί Αντιδραστήρες (SMR), υπόσχονται παραγωγή ενέργειας με πολύ μικρότερο κόστος, πολύ μικρότερο ρίσκο, και ίσως το πιο σημαντικό, σε πολύ συντομότερο χρονικό διάστημα. Οι θιασώτες αυτών των τεχνολογιών υπόσχονται άμεσα αποτελέσματα και ολικό διαζύγιο από μακροχρόνια έργα με αμφίβολα αποτελέσματα. Η συγκεκριμένη τεχνολογία, εάν κι εφόσον υλοποιηθεί στην πράξη, γίνεται ακόμα πιο ελκτική δεδομένου πως απουσιάζει ξεκάθαρος πρωταγωνιστής, με εξαίρεση ίσως την Rosatom, και έτσι, ειδικά στη Δύση, το κέρδος όποιου καταφέρει να κυριαρχήσει πολλαπλασιάζεται. Βεβαίως, αξίζει εδώ να υπογραμμιστεί πως η συγκεκριμένη τεχνολογία δεν έχει ακόμα μπει στη ζωή, ούτε υπάρχει εκτίμηση στην πράξη για το κόστος και την απόδοσή τους. Βρίσκονται σε πειραματικό πρωτόλειο επίπεδο και έτσι η πραγματική τους αξία είναι βαθιά αμφισβητήσιμη.
Φυσικά, όπως σωστά είχε διαπιστωθεί στο παρελθόν, αλλά φαίνεται να έχει αρχίσει να ξεχνιέται, η πυρηνική ενέργεια δεν αποτελεί κάποια πανάκεια, που θα λύσει το ενεργειακό πρόβλημα του καπιταλισμού. Η ίδια η ύπαρξη μίας τέτοιας μαγικής λύσης είναι μάλλον πολύ αμφίβολη. Κάθε μονάδα αντιδραστήρων δεν μπορεί να σταθεί από μόνη της. Πρόκειται για πολυδάπανες μονάδες, που απαιτούν υποδομές υποστήριξης και κατανάλωση μεγάλων ποσοτήτων νερού για ψύξη.
Εξίσου προφανής είναι και η απουσία λύσης για το ζήτημα των πυρηνικών αποβλήτων. Παρόλο που τελικά τα αέρια του θερμοκηπίου μπορεί μακροπρόθεσμα να μειωθούν με την πυρηνική ενέργεια, προκύπτουν τα πυρηνικά απόβλητα, με τις γνωστές τους αρνητικές συνέπειες. Είναι ενδεικτικό της στάσης του καπιταλισμού απέναντι στο περιβάλλον και τον άνθρωπο πως η συντριπτική πλειονότητα των συζητήσεων πάνω στο θέμα αγνοούν εσκεμμένα το ερώτημα της διαχείρισης των πυρηνικών αποβλήτων.
Το κεφάλαιο δεν αλλάζει φύση. Οποιαδήποτε ρηξικέλευθη ιδέα και να επιχειρήσει, πάντοτε αυτή θα γίνεται με γνώμονα το κέρδος και το συμφέρον της αστικής τάξης. Και αν τώρα επανέρχεται σαν ξαναζεσταμένη σούπα η ιδέα της πυρηνικής ενέργειας ως βιώσιμη λύση, οι λαοί δεν πρέπει να έχουν καμία αυταπάτη. Τα συμφέροντα που θα εξυπηρετηθούν είναι αυτά των λίγων και έρχονται εις βάρος της φύσης και της πλειοψηφίας της ανθρωπότητας.
Ραδιενεργός Μητσοτάκης
Εργολαβία έχει αναλάβει ο Κυριάκος Μητσοτάκης την επαναφορά της συζήτησης για την πυρηνική ενέργεια στην Ελλάδα. Παρότι η συγκεκριμένη επιλογή έχει εγκαταλειφθεί από τη δεκαετία του ΄70, ύστερα από επιστημονική συζήτηση (η σεισμικότητα έπαιξε ιδιαίτερο ρόλο), και δεν υπάρχει καν στα μακροπρόθεσμα ενεργειακά σχέδια (ΕΣΕΚ) που η ίδια η κυβέρνηση της ΝΔ καταστρώνει, ο Κ. Μητσοτάκης επιμένει. Μόλις την Τετάρτη 22/4, μιλώντας στο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών τόνισε πως «πρέπει να δώσουμε έμφαση στην πυρηνική ενέργεια» και «να αφήσουμε πίσω τις ιδεολογικές αγκυλώσεις». Άσκησε κριτική στη Γερμανία γιατί «έκλεισε τα πυρηνικά της εργοστάσια και τώρα καίει άνθρακα – αυτό δεν έχει νόημα». Ενώ στην Ελλάδα, που καίει εισαγόμενο ορυκτό αέριο από τις ΗΠΑ κι αλλού κι ετοιμάζει θαλάσσιες εξορύξεις, βγάζει νόημα…
Δεν ξέρουμε εάν ο Κ. Μητσοτάκης θα καταφέρει να προσθέσει και την πυρηνική απειλή στα βάρη που σηκώνει ο λαός (σε μια χώρα που εκρήγνυνται τα εργοστάσια… μπισκότων), το σίγουρο είναι πως διάφοροι ιδιώτες τρωκτικά του δημοσίου θα επωφεληθούν από την κατάθεση «μελετών». Σύμφωνα πάντως με όσα ήδη γράφονται από υποστηρικτές των πυρηνικών. η Ελλάδα πρέπει καταρχάς να κάνει στρατηγική συμφωνία με κάποια πυρηνική δύναμη, για να ενταχθεί στην τεχνογνωσία της. Η «πυρηνική ομπρέλα» της Γαλλίας, που πουλάει ο ντίλερ Μακρόν, είναι και πολεμική κι ενεργειακή και ο Μητσοτάκης είναι έτοιμος να αγοράσει. Το δεύτερο βήμα είναι η διαχείριση των αποβλήτων. Η Ελλάδα δυσκολεύεται να διαχειριστεί ακόμα και νοσοκομειακά απόβλητα χαμηλής ραδιενέργειας, ενώ δεν υπάρχει ενιαίος οργανισμός διαχείρισης όλων των αποβλήτων. Τα ραδιενεργά απόβλητα των πυρηνικών μονάδων πρέπει να εξάγονται σε άλλη χώρα, λένε οι «ειδικοί». Που και πως θα βρεθεί; Επίσης, το κόστος των πυρηνικών μονάδων είναι τεράστιο και βέβαια θα το χρεωθεί ο λαός για να κερδίσει κάποια πολυεθνική.
Γιάννης Ελαφρός
Τα κρυμμένα μυστικά των πυρηνικών και το περιβάλλον
Η θέση του εργατικού κινήματος και της αντικαπιταλιστικής-κομμουνιστικής Αριστεράς απέναντι στην πυρηνική ενέργεια απορρέει από μια συνολική εξέταση των συνθηκών ανάπτυξής της, από το ποια τάξη έχει τον έλεγχό της και για ποιους σκοπούς∙ δεν είναι απλά μια τεχνοκρατική τοποθέτηση. Η τεράστια συμπυκνωμένη δύναμη των πυρηνικών μονάδων στα χέρια καπιταλιστικών κρατών ή πολυεθνικών μονοπωλίων, με κύριο σκοπό το κέρδος και την ισχύ, ειδικά στις σημερινές συνθήκες της όξυνσης των καπιταλιστικών ανταγωνισμών και του πολέμου, οδηγεί σε μια αρνητική τοποθέτηση απέναντι στα πυρηνικά.
Πολύ περισσότερο που υπάρχουν σοβαρότατα άλυτα προβλήματα στην πυρηνική ενέργεια και σοβαρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Το μεγάλο κρυμμένο μυστικό του πυρηνικού λόμπι είναι τα ραδιενεργά απόβλητα, που ακτινοβολούν έως εκατομμύρια χρόνια! Σύμφωνα με τον καθηγητή Πυρηνικής Φυσικής Θανάση Γεράνιο «τα ετήσια πυρηνικά απόβλητα αντιδραστήρων ενός γιγαβάτ ανέρχονται στους 20 τόνους», ενώ σε αυτά πρέπει να προστεθούν και τα πυρηνικά εργοστάσια που μετά τη λήξη της λειτουργίας τους, μετατρέπονται σε μολυσμένα απόβλητα. Σύμφωνα με τον Θ. Γεράνιο τουλάχιστον 300 από τους περίπου 430 πυρηνικούς αντιδραστήρες που λειτουργούν σήμερα παγκόσμια πρέπει να παροπλιστούν, λόγω γήρανσης. Σήμερα, τα απόβλητα θάβονται κυρίως στην Αφρική, κάτι που δεν μπορεί να συνεχιστεί για καιρό.
Η πυρηνική ενέργεια παρουσιάζεται ως απάντηση στην κλιματική αλλαγή γιατί δεν παράγει αέρια του θερμοκηπίου, ενώ η ΕΕ τη χαρακτήρισε το 2023 «πράσινη»! Ωστόσο, για τη λειτουργία της απαιτεί εξορύξεις (για το ουράνιο) και πολλαπλές μονάδες επεξεργασίας κι εμπλουτισμού του ουρανίου, χρειάζεται τεράστιες ποσότητες νερού, δημιουργεί θερμότητα και ραδιενεργά απόβλητα. Ο συνολικός της κύκλος λοιπόν είναι ιδιαίτερα επιβαρυντικός για το περιβάλλον και το κλίμα.
Αλλά και για την υγεία, κι όχι μόνο σε περίπτωση ατυχήματος. Πρόσφατη μελέτη της Σχολής Δημόσιας Υγείας T.H. Chan του πανεπιστημίου Χάρβαρντ, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Communications, κατέδειξε πως οι κάτοικοι στις κομητείες των ΗΠΑ που ζουν κοντά σε πυρηνικούς σταθμούς έχουν υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας από καρκίνο σε σχέση με όσους βρίσκονται πιο μακριά. «Η πυρηνική ενέργεια αποτελεί σημαντικό κίνδυνο για τη δημόσια υγεία», υπογράμμισε ο επικεφαλής της μελέτης, καθηγητής Περιβαλλοντικής Υγείας του Χάρβαρντ, Πέτρος Κουτράκης. Σύμφωνα με την έρευνα, όσοι βρίσκονταν πλησιέστερα σε πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής εμφάνιζαν υψηλότερα ποσοστά θνησιμότητας από καρκίνο, ακόμη και μετά το φιλτράρισμα των κοινωνικοοικονομικών, περιβαλλοντικών και υγειονομικών παραγόντων. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι από το 2000-2018 περίπου 115.000 θάνατοι από καρκίνο στις ΗΠΑ (ή 6.400 ετησίως) οφείλονταν στην εγγύτητα σε πυρηνικούς σταθμούς.
Γιάννης Ελαφρός
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 25-26 Απριλίου 2026
