Στα τέλη Φεβρουαρίου έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 92 ετών ο Πάολο Ταβιάνι, ο οποίος μαζί με τον αδελφό του Βιτόριο έγραψαν ιστορία στον ευρωπαϊκό κινηματογράφο μας χάρισαν εμβληματικές και ανατρεπτικές ταινίες όπως «To χάος», «Ο πατέρας αφέντης» και το «Αλοζανφάν»
Τι σχέση έχουν οι αδελφοί Ταβιάνι με τον Θανάση Παπακωνσταντίνου; Πώς ο θάνατος του γενικού γραμματέα του ΚΚΙ Παλμίρο Τολιάτι έγινε μέρος του σεναρίου μιας κινηματογραφικής ταινίας; Μπορεί το ζήτημα της επαναστατικής στράτευσης να αποτελέσει το θέμα μιας κινηματογραφικής τετραλογίας;
Καταφατικά απαντούν στο τελευταίο ερώτημα οι αδελφοί Ταβιάνι με την ιδιόμορφη νεορεαλιστική ματιά τους, η οποία στην πορεία του έργου τους περνά σε έναν επίσης ιδιότυπο μαγικό ρεαλισμό. Ιδιαίτερο γνώρισμα της σκηνοθεσίας τους είναι η χρήση φυσικού φωτισμού και η χρησιμοποίηση μη επαγγελματιών ηθοποιών, δίνοντας βάρος στους κομπάρσους-λαό, ενώ τα σενάρια πολλών ταινιών τους είναι διασκευές έργων κλασικών συγγραφέων όπως ο Τολστόι, ο Γκαίτε και ο Πιραντέλο.
Η πρώτη μεγάλου μήκους ταινία τους, I sovversivi (1967), που διεθνώς κυκλοφόρησε ως The Subversives και στην Ελλάδα ως Οι παράνομοι του έρωτα, διαδραματίζεται το 1964. Χρησιμοποιώντας πραγματικά πλάνα από την κηδεία του Παλμίρο Τολιάτι, οι Ταβιάνι καταγράφουν τις διαφορετικές συνέπειες που έχει ο θάνατος του κομμουνιστή ηγέτη σε τέσσερις ριζοσπάστες πολίτες, σηματοδοτώντας μια σημαντική στροφή στη στάση και την πορεία της ζωής τους.
Στο Κάτω από τον αστερισμό του Σκορπιού(1969), μια ιστορία που εκτυλίσσεται σε απροσδιόριστο χρόνο, οι Ταβιάνι εφαρμόζοντας ακραία την μπρεχτική αποστασιοποίηση οδηγούν τον θεατή να προβληματιστεί πάνω στο ζήτημα της εξουσίας, περιγράφοντας σ\την αντίδραση της άρχουσας τάξης όταν αμφισβητείται η κυριαρχία της από τα κάτω. Στην ταινία δεν υπάρχουν ατομικοί ήρωες-πρωταγωνιστές αλλά συλλογικά υποκείμενα, παρά τη συμμετοχή των ήδη διάσημων Τζιαν Μαρία Βολοντέ και Λουτσία Μποζέ.
Το Ο Σαν Μικέλε είχε ένα κόκορα (1971) διαδραματίζεται το 1910 και πραγματεύεται τη σχέση του ελευθεριακού αναρχισμού με τον επιστημονικό σοσιαλισμό, μέσα από τη σχέση της πολιτικής πρωτοπορίας με τις μάζες, διηγώντας μας την ιστορία ενός φυλακισμένου επαναστάτη ο οποίος χάνει την «επαφή» του με τους νέους συντρόφους του. Το φιλμ ήταν η αφορμή για το ομώνυμο τραγούδι του Θανάση Παπακωνσταντίνου από τον δίσκο «Ο ελάχιστος εαυτός».
Δε μ’ αναγνωρίζετε γιατί έλειπα καιρό,
τα δάκρυά μου δε σας λένε κάτι.
Λοιπόν, διηγηθείτε μου τι έγινε εδώ
να βρω ξανά του νήματος την άκρη.
……………………………………
Το πτυελοδοχείο του Μπακούνιν το χυτό,
συντρόφια, μήπως βρέθηκε και κείνο,
να φτύσω μέσα με οργή που οι νέες εποχές
με κάνουνε να μοιάζω με κρετίνο.
Το Αλονζανφάν (1974), η τελευταία ταινία της άτυπης τετραλογίας της εξουσίας και της επανάστασης, διαδραματίζεται το 1870 και έχει κεντρικό του ήρωα έναν επαναστάτη αριστοκρατικής καταγωγής (Μαρτσέλο Μαστρογιάνι), ο οποίος αν και έχει ιδιωτεύσει, επανέρχεται στη δράση, χωρίς ωστόσο να πιστεύει πια στα ιδανικά του.
Ο Πατέρας Αφέντης (1977) είναι η πρώτη μεγάλη διάκριση των Ταβιάνι, (Χρυσός Φοίνικας στο Φεστιβάλ Καννών), όπου με έναν ιδιότυπο ποιητικό ρεαλισμό μάς διηγούνται την πραγματική ιστορία ενός νεαρού βοσκού στη Σαρδηνία, που κατάφερε να απελευθερωθεί από τον τυραννικό πατέρα του σε μια ακραία πατριαρχική κοινωνία.
Στη Νύχτα του Σαν Λορέντζο (1982) οι Ταβιάνι εξετάζουν με έναν πολυεπίπεδο τρόπο τις συμπεριφορές των ανθρώπων που επιχειρούν να ξεφύγουν από το παλιό και να χτίσουν από την αρχή έναν καινούριο πανανθρώπινο μύθο, μέσα από την ιστορία των κατοίκων ενός χωριού της Τοσκάνης που αποφασίζουν το καλοκαίρι του 1944 να εγκαταλείψουν το χωριό τους για να συναντήσουν τους απελευθερωτές τους.
Το Χάος (1984), μια σπονδυλωτή στη δομή της ταινία, διαπραγματεύεται λαϊκούς μύθους και παραδόσεις που έχουν να κάνουν με τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση στη Σικελία των αρχών του 20ού αιώνα. Με μια σκηνοθεσία όπου η ποίηση συναντά τον μαγικό ρεαλισμό και ένα σενάριο που αποτελεί κινηματογραφική διασκευή διηγημάτων του Λουίτζι Πιραντέλο, στην ταινία κυριαρχούν τα δίπολα, όπως: μύθος και πραγματικότητα, ζωή και θάνατος, δεισιδαιμονίες και ορθολογισμός.
Από 2000 και έπειτα οι Ταβιάνι στράφηκαν στη σκηνοθεσία τηλεοπτικών ταινιών και σειρών, με εξαίρεση την ταινία τους Ο Καίσαρας πρέπει να πεθάνει (2012) όπου σε μια φυλακή υψίστης ασφαλείας οι κρατούμενοι ανεβάζουν τη θεατρική παράσταση Ιούλιος Καίσαρας του Σαίξπηρ. Στην ασπρόμαυρη αυτή ταινία οι Ταβιάνι με ηθοποιούς τους ίδιους τους φυλακισμένους, μας μιλούν μέσα από ένα θεατρικό φίλτρο για την τέχνη ως λύτρωση και απελευθέρωση κερδίζοντας τη Χρυσή Άρκτο στο 62ο Διεθνές Φεστιβάλ του Βερολίνου.
Βασίλης Τσιράκης
Δείτε
Όλη η ταινία «Ο Σαν Μικέλε είχε ένα κόκορα» με ελληνικούς υπότιτλους:
Η ταινία «Αλοζανφάν» με ελληνικούς υπότιτλους:
Το τρέιλερ της ταινίας «I sovversivi»:
και όλη την ταινία χωρίς υπότιτλους:
Το τραγούδι του Θανάση Παπακωνσταντίνου «Σαν Μικέλε»:
