Δημήτρης Τζιαντζής
H ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν κατάφερε να περάσει σχεδόν αλώβητη μέσα από τα στενά της ακροδεξιάς Σκύλλας και της Χάρυβδης των υπέρμετρων προσδοκιών.
Η Οδύσσεια έκανε ένα θριαμβευτικό ξεκίνημα στο παγκόσμιο box office και έβαλε πλώρη όχι μόνο για εισπρακτικό ρεκόρ αλλά και για να σαρώσει τα επόμενα βραβεία Όσκαρ. Άρεσε σε όλους; Όχι, και κάτι τέτοιο θα ήταν αδύνατο, καθώς αποτελεί μια χολιγουντιανή μεταφορά του πιο εμβληματικού –ίσως– έπους μαζί με την Ιλιάδα, της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ενός έργου που είναι αδύνατο να χωρέσει αυτούσιο σε μια κινηματογραφική αφήγηση. Ωστόσο η ταινία κατάφερε να κλείσει πολλά στόματα και να αφήσει το δικό της αποτύπωμα.
Αμέσως μόλις ανακοινώθηκε το κάστινγκ της ταινίας, ξεκίνησε μια ιδεολογική αντιπαράθεση και ένας πόλεμος ενάντια στην ταινία για όλους τους λάθος λόγους. Για το αντιδραστικό νεοσυντηρητικό ρεύμα της «εναλλακτικής δεξιάς» κόκκινο πανί αποτέλεσε κυρίως το γεγονός ότι η ηθοποιός, που υποδύεται την ωραία Ελένη –σε έναν σύντομο ρόλο– είναι μαύρη.
Ωστόσο, αυτή η κίνηση αποτελεί κυρίως μια συμβολική δήλωση ότι η πιο όμορφη γυναίκα στον κόσμο μπορεί να υπερβαίνει τα συμβατικά χολιγουντιανά πρότυπα ομορφιάς.
Ο φυλετιστής τρισεκατομμυριούχος Ίλον Μασκ έφτασε να χαρακτηρίσει «σκουλήκι» τον Νόλαν –πριν καν δει την ταινία– και δήλωσε ότι θα χρηματοδοτήσει δικές του εκδοχές της Οδύσσειας «με σεβασμό στο αρχαιοελληνικό κείμενο», μία φτιαγμένη με ΑΙ και μία με ηθοποιούς.
Μια δεύτερη ιδεολογική αντιπαράθεση συνδέθηκε με το ερώτημα σε ποιον ανήκει το έργο του Ομήρου; Είναι κτήμα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς, των λαών της Μεσογείου, του δυτικού πολιτισμού ή των Νεοελλήνων; Ο Κρίστοφερ Νόλαν επένδυσε σε μια ιδιόμορφα συμπεριληπτική διανομή ρόλων, μην καταφέρνοντας ωστόσο να αποφύγει την κατηγορία της πολιτιστικής οικειοποίησης, ιδίως επειδή δεν θεώρησε απαραίτητο να συμπεριλάβει στο κάστινγκ ούτε έναν ηθοποιό μεσογειακής καταγωγής. Πώς θα αντιδρούσαν άραγε οι Ινδοί αν μια αμερικανική μεταφορά της Μαχαμπάρατα δεν είχε ούτε έναν Ινδό ηθοποιό; Όμως, όπως επισημαίνουν αρκετοί, στην τελική οι ηθοποιοί απλά υποδύονται ένα ρόλο και το πιο σημαντικό είναι το αν είναι πειστικοί σε αυτόν και όχι από το από πού κατάγονται. Σε αυτό το πλαίσιο οι περισσότερες ερμηνείες, ξεκινώντας από τον πρωταγωνιστή Ματ Ντέιμον, είναι εξαιρετικές. Πολύ πιο σημαντική από τη διανομή των ρόλων είναι η απόδοση της ιστορίας και του κειμένου. Ο Νόλαν παίρνει πολλές κινηματογραφικές ελευθερίες και δίνει μια νέα διάσταση στο μεγάλο ταξίδι του Οδυσσέα. Ιστορίες συγχωνεύονται και οι λωτοφάγοι μεταφέρονται στο νησί της Καλυψώς.
Ο μεγαλύτερος εχθρός του Οδυσσέα δεν είναι οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες αλλά ο ίδιος ο πόλεμος και οι πληγές που αφήνει
Οι διάλογοι αποτελούν μια τροποποιημένη εκδοχή της μετάφραση της Έμιλι Γουίλσον που χρησιμοποιεί σύγχρονη άμεση αγγλική γλώσσα, δίνοντας έμφαση στην ψυχολογία των χαρακτήρων και αναβαθμίζοντας τις γυναικείες μορφές όπως την Πηνελόπη και την Κίρκη. Η ίδια η μεταφράστρια και μελετήτρια του Ομήρου είπε ότι χαίρεται που η ταινία έφερε ξανά το ομηρικό έπος στο επίκεντρο. Όπως σημειώνεται ωστόσο η ταινία αποτελεί πάνω από όλα ένα εύπεπτο προϊόν ψυχαγωγίας και δεν απευθύνεται πρωτίστως σε όσους θα περίμεναν μια πιο πιστή λογοτεχνική απόδοση. Κύρια αλλαγή στην ταινία είναι η ανάγνωση του αντιφατικού κεντρικού ήρωα, που στην ταινία εμφανίζεται να πάσχει από ένα είδος μετατραυματικού σοκ. Εδώ υπάρχει μια αναφορά και στην προηγούμενη ταινία του Νόλαν, τη Δουνκέρκη, που επίσης εξετάζει τις επιπτώσεις του πολέμου στους ανθρώπους που συμμετέχουν σε αυτόν και όσους αφήνουν πίσω τους. Ο πρωταγωνιστής και ενορχηστρωτής του Δούρειου Ίππου δεν επιστρέφει στο νησί του ως θριαμβευτής αλλά ως κάποιος που κουβαλά το βάρος της «ενοχής του επιζώντα» μιας νίκης που κόστισε τόσα πολλά. Η ταινία αποτελεί μια μεταφορά του Ομήρου που περιγράφει περισσότερο τη δική μας εποχή παρά αυτή στην οποία αναφέρεται. Με αυτό το κριτήριο, το αντιπολεμικό μήνυμα της ταινίας και ενός ανθρώπου που «αψηφά τους θεούς» σε μια εποχή πολεμικών εκστρατειών και όχι η έμφαση στον «ηρωισμό της μάχης» έχει τη δική της αξία.
Δυτική Σαχάρα: Γυρίσματα σε κλεμμένη γη;
Η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν γυρίστηκε σε πολλές χώρες, ενώ η Ελλάδα είχε σημαντικό μερίδιο, κυρίως στην περιοχή της Μεσσηνίας στην Πελοπόννησο. Ωστόσο μέρος των γυρισμάτων έγινε σε αμφισβητούμενης κυριότητας περιοχή στη Δυτική Σαχάρα, στην παραθαλάσσια πόλη Ντάχλα, που θεωρείται από τον ΟΗΕ «μη αυτόνομο έδαφος». Διεθνείς οργανώσεις, ακτιβιστές και το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Σαχάρας (FiSahara) κάλεσαν σε μποϊκοτάζ της ταινίας.
