Ξεφυλλίζοντας κριτικά μια έκδοση της Καθημερινής για τον Λένιν

Όσο κι αν γίνεται προσπάθεια να θαφτεί η πολιτική και θεωρητική κληρονομιά του Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν το ενδιαφέρον ακόμα και του αστικού κόσμου για το έργο του και το αποτύπωμά του στις μέρες μας είναι έντονο. Έκφραση αυτού είναι και η ειδική έκδοση της εφημερίδας Καθημερινή, όπου κι αν κυριαρχούν τα άρθρα αστικής προσέγγισης υπάρχουν και μαρξιστικές παρεμβάσεις.

Το εκτεταμένο από την άποψη αριθμού σελίδων και θεματολογίας αφιέρωμα στον Λένιν, με αφορμή τη συμπλήρωση 100 χρόνων απ’ τον θάνατό του, στην εφημερίδα Καθημερινή, αστικής ιδεολογίας, αποτελεί αναγνώριση του ισχυρού αποτυπώματος του Λένιν στον 20^ο αιώνα, που εξακολουθεί να συζητείται ευρέως και στον 21ο. Στο αφιέρωμα, λόγω του ιδεολογικού προσανατολισμού της εφημερίδας, κυριαρχούν αστικές αντιλήψεις, χωρίς εξάρσεις όμως φανατισμού και μηδενισμού, ενώ περιλαμβάνεται και μικρός αριθμός προσεγγίσεων, σημαντικός όμως, από τη μαρξιστική σκοπιά.

Λόγω του μεγάλου αριθμού των κειμένων του αφιερώματος επιλέξαμε τα κατά τη γνώμη μας κείμενα που απαντούν στα πιο κρίσιμα ερωτήματα.

Στο άρθρο του Γιάννη Μηλιού, Η θεωρητική σκευή του Λένιν, επισημαίνεται ότι με τα θεωρητικά εφόδια που είχε κατακτήσει ο Λένιν, ερμήνευε την επαναστατική συγκυρία του 1917 και παρέμβαινε σ’ αυτήν. Διαπιστώνει ότι η επανάσταση νίκησε γρήγορα και ολοκληρωτικά χάρη σε μιαν εξαιρετικά πρωτότυπη ιστορική κατάσταση, στην οποία συγχωνεύτηκαν ετερογενή ή και διαμετρικά αντίθετα πολιτικά και ταξικά συμφέροντα. Για παράδειγμα αναφέρει ότι οι Αγγλογάλλοι κεφαλαιοκράτες, επιδιώκοντας τους δικούς τους ιμπεριαλιστικούς σκοπούς, έγιναν οπαδοί της Ρωσικής Επανάστασης του Φλεβάρη με αποτέλεσμα η «Επανάσταση να πάρει τέτοια τροπή, που κανένας δεν το περίμενε».

Την κριτική της Λούξεμπουργκ στον Λένιν διαπραγματεύεται το άρθρο του Βλάση Αγτζίδη Ποιο κόμμα; Η κριτική της Λούξεμπουργκ. Κριτικάροντας τις θέσεις του Λένιν, όπως διατυπώθηκαν στο Τι να κάνουμε; και στο Ένα βήμα μπρος, δύο βήματα πίσω, η Ρόζα Λούξεμπουργκ έγραψε ένα κείμενο με τίτλο Μαρξισμός ή λενινισμός, το οποίο πρωτοδημοσιεύτηκε στις εφημερίδες Die Neue Zeit και Ίσκρα το 1904. Στο κείμενο αυτό η Λούξεμπουργκ κατέληγε σ’ ένα καταλυτικό συμπέρασμα: «Η Κεντρική Επιτροπή θα είναι το μόνο σκεπτόμενο στοιχείο στο κόμμα. Οι υπόλοιποι κομματικοί σχηματισμοί θα είναι απλώς τα εκτελεστικά άκρα της». Υπερβάλλοντας, παραλληλίζει το λενινιστικό κόμμα με τους μπλανκιστές επαναστάτες, οι οποίοι πίστευαν ότι μια μικρή ομάδα αποφασισμένων επαναστατών είναι η καταλληλότερη, για να καταλάβει την εξουσία.

Ένα απ’ τα πιο καίρια θέματα αναλύεται στο άρθρο του Σταύρου Μαυρουδέα Οκτώβρης 1917: Επανάσταση ή πραξικόπημα; Η Οκτωβριανή Επανάσταση έχει χαρακτηριστεί δίκαια, το σημαντικότερο γεγονός του 20ου αιώνα ακόμη και από δηλωμένους αντιπάλους της.

Η πολιτική και θεωρητική αντιπαράθεση για τον χαρακτήρα της, δηλαδή, αν αποτελεί επανάσταση ή πραξικόπημα, εκκινεί απ’ την πραγματοποίησή της και αδιάλειπτα συνεχίζεται και στον παρόντα χρόνο. Ο αρθρογράφος αναλυτικά και τεκμηριωμένα απορρίπτει την εκδοχή του πραξικοπήματος, αφού το πραξικόπημα σε αντιδιαστολή με την επανάσταση τελείται από ολιγάριθμη ομάδα, χρησιμοποιεί τους κατεστημένους μηχανισμούς εξουσίας και δεν ανατρέπει το κοινωνικό πολιτικό σύστημα, αλλά το τροποποιεί και επωμίζεται τη διαχείρισή του. Ο συγγραφέας ανασκευάζει τις απόψεις περί πραξικοπήματος που εδράζονται στο ότι οι Μπολσεβίκοι ήταν μειοψηφία και μετά την επανάσταση, στις εκλογές για τη Συντακτική Συνέλευση. Αυτή η άποψη παραβλέπει, εκτός των άλλων, ότι το κόμμα των Σοσιαλεπαναστατών (Εσέρων) καταγράφεται ως ενιαίο, ενώ η αριστερή του πτέρυγα είχε διασπαστεί και συμμετείχε στη σοβιετική κυβέρνηση. Απόδειξη της επαναστατικής δυναμικής ήταν όχι μόνο ή κύρια η κατάληψη της εξουσίας απ’ τους Μπολσεβίκους, αλλά εξίσου ή και περισσότερο η νικηφόρα έκβαση της σύγκρουσης του επαναστατικού κινήματος με τον ισχυρότατο άξονα των στρατευμάτων των 14 καπιταλιστικών χωρών που εισέβαλαν στη Ρωσία και των ισχυρών αντεπαναστατικών δυνάμεων, που αντιπάλευαν τη σοβιετική εξουσία. Η Οκτωβριανή Επανάσταση δεν περιορίζεται σ’ ένα μονόπρακτο κατάληψης των Χειμερινών Ανακτόρων, αλλά περιλαμβάνει συνολικά τη διαδικασία πάλης και συντριβής του αντεπαναστατικού ισχυρότατου μπλοκ.

Στο άρθρο του Νίκου Παπαδάτου για την εξέγερση της Κροστάνδης εξετάζεται η εξέγερση ναυτών, που είχαν προηγουμένως συμπολεμήσει με τους Μπολσεβίκους εναντίον του καθεστώτος. Βασική αιτία ήταν το επισιτιστικό πρόβλημα, σε μια χώρα καθημαγμένη απ’ τον πόλεμο. Την κατάσταση αυτή εκμεταλλεύονταν Ρώσοι Λευκοφρουροί, αλλά και Μενσεβίκοι και Εσέροι που επέρριπταν την ευθύνη στους Μπολσεβίκους. Αποτέλεσμα ήταν οι αυξανόμενες εχθρικές διαθέσεις κατά των Μπολσεβίκων. Έτσι, ένοπλοι ναύτες εκπροσωπώντας τους ναύτες των πολεμικών πλοίων, στις 21 Φεβρουαρίου του 1921 σε μαζική συγκέντρωση υιοθέτησαν ένα ψήφισμα που κατέληγε στο σύνθημα «σοβιέτ χωρίς κομμουνιστές», οδηγώντας σε ενδοαριστερή πολεμική σύγκρουση.

Στο άρθρο, Όταν ο Λένιν συνάντησε τον Χένρι Φορντ, ο Βασίλης Μηνακάκης αναπτύσσει τη θέση του Λένιν μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση για αξιοποίηση των μεθόδων του Τέιλορ που είχαν αναπτυχθεί στην αμερικανική βιομηχανία, θεωρώντας ότι το σοβιετικό καθεστώς μπορούσε να εκμεταλλευτεί τα θετικά τους στοιχεία και να ακυρώσει τα αρνητικά. Ο Τέιλορ εισήγαγε επιστημονικές μεθόδους στην οργάνωση παραγωγής αποσκοπώντας στην αύξηση της παραγωγικότητας. Οι ενέργειες του κάθε εργάτη ήταν αυστηρά καθορισμένες και ελεγχόμενες απ’ τη διεύθυνση και έπρεπε να εκτελούνται με τον καλύτερο τρόπο στον ελάχιστο δυνατό χρόνο. Ο Λένιν, αν και ασκούσε σκληρή κριτική στο σύστημα του Τέιλορ, επειδή εξαντλούσε τους εργάτες και αύξανε την ανεργία, θεωρούσε ότι το προλεταριάτο, μετά την επανάσταση πρέπει να αξιοποιήσει την τεϊλορική μέθοδο για την αύξηση της παραγωγικότητας προς όφελος των εργατών και της κοινωνίας συνολικά.

Η θέση του Λένιν προκάλεσε αντιδράσεις και διαφωνίες για τον ρόλο των ειδικών, για το πώς θα διευθυνόταν η παραγωγική διαδικασία, για τον χαρακτήρα της εργασιακής πειθαρχίας και τη μονοπρόσωπη ή συλλογική διεύθυνση της παραγωγής. Στην παρατήρηση ότι οι Μαρξ και Ένγκελς θεωρούσαν ότι «ο κομμουνισμός είναι μια κοινωνία ελεύθερα και ισότιμα συνεταιρισμών παραγωγών», ο Λένιν αντέτεινε ότι συμφωνεί με αυτή τη θέση, αλλά πρόσθετε ότι «τώρα δεν έχουμε κομμουνισμό, βρισκόμαστε στην πορεία για να τον οικοδομήσουμε».