Βασίλης Μηνακάκης
Το αφιέρωμα του 14ου τεύχους των Τετραδίων Μαρξισμού στην επανάσταση του 1821, με υπότιτλο μαρξιστικές ιστορικές προσεγγίσεις, δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση των παλιών και νέων εθνικών και ευρωκεντρικών στερεότυπων, αλλά επιδιώκει να εμβαθύνει στην ιστορική σημασία, στο κοινωνικό-πολιτικό περιεχόμενο της επανάστασης και στις ταξικές αντιθέσεις που τη διαπερνούσαν.
Ημερομηνία-σταθμός στην ελληνική ιστορία το 1821, καθώς υπήρξε αφετηρία της Επανάστασης που οδήγησε στο δημιουργία του νεοελληνικού κράτους, ήταν φυσικό να εορταστεί με ιδιαίτερο τρόπο το 2021, οπότε συμπληρώθηκαν δύο εκατονταετίες από εκείνο το γεγονός.
Ο σχεδιασμός του εορτασμού –στον οποίο ενεπλάκησαν ποικίλοι φορείς, με ποικίλες στοχεύσεις και οπτικές, ενίοτε πολύ πριν δημιουργηθεί η επιτροπή Αγγελοπούλου- περιελάμβανε επετειακές δράσεις που απευθύνονταν στο ευρύ κοινό και, παράλληλα, δράσεις που στόχευαν σε ειδικά κοινά (συνέδρια, μελέτη και ανάδειξη πρωτογενών πηγών, εκδόσεις κ.λπ.). Κι αν οι πρώτες (που λόγω πανδημίας «ατύχησαν» στην πλειοψηφία τους) αναμηρύκαζαν συχνά παλαιά (συνήθως ηρωικά, εθνικιστικά) αλλά και νεοαφιχθέντα (ευρωπαιοκεντρικά και εθνικοενωτικά) στερεότυπα, οι δεύτερες -πιο καλοδουλεμένες και επιστημονικές- επιχειρούσαν μια εκ νέου καταβύθιση στα γεγονότα, τις βαθύτερες διεργασίες, τα κοινωνικά δεδομένα και τις ιδεολογικές ορίζουσες που βρίσκονταν πίσω από αυτά, φώτιζαν νέες πλευρές και πάντως άνοιγαν με ενδιαφέροντα τρόπο τη συζήτηση γι’ αυτό το κορυφαίο ιστορικό γεγονός – με συζητήσιμα πάντως συμπεράσματα.
Η πρόκληση συνεπώς ήταν και παραμένει μεγάλη για τη μαρξιστική ιστοριογραφία γενικά και για ένα περιοδικό θεωρίας όπως τα Τετράδια Μαρξισμού. Μια απλή κριτική σε στερεότυπα του συρμού που αναπαράγονται εδώ και δεκαετίες δεν θα ήταν αρκετή – παρότι είναι υπεραναγκαία και πάντως δεν είναι ούτε εύκολη ούτε αυτονόητη. Τα Τετράδια επέλεξαν να βάλουν πιο ψηλά τον πήχη. Επιχείρησαν να «στήσουν» ένα αφιέρωμα που θα αντιπροσωπεύει μια μαρξιστική προσέγγιση πλευρών της Επανάστασης και παράλληλα θα λειτουργήσει ως έναυσμα για περεταίρω εμβάθυνση -υπό αυτό εννοείται το πρίσμα- τόσο σε αυτό το γεγονός όσο και γενικότερα σε άλλους κόμβους της νεοελληνικής ιστορίας.
Η πρόκληση είναι μεγάλη για τη μαρξιστική ιστοριογραφία γενικά και για ένα περιοδικό θεωρίας όπως τα Τετράδια Μαρξισμού
Στο πρώτο κείμενο, ο Μάκης Γεωργιάδης τοποθετεί την Ελληνική Επανάσταση εντός ενός ευρύτερου κύκλου επαναστατικών γεγονότων τα οποία σημάδεψαν τις απαρχές του 19ου αιώνα.
Στη συζήτηση επί της κοινωνικής διαστρωμάτωσης του ελληνικού στοιχείου -μιας παραμέτρου κρίσιμης για την αποκρυπτογράφηση του χαρακτήρα της Επανάστασης- καταθέτει την άποψή του ο Σίμος Μποζίκης, αντλώντας από το έργο του Ανδρέα Ανδρεάδη, ενώ ο Σπύρος Αλεξίου συμβάλλει στην κατανόηση της πολυπλοκότητας των κοινωνικών στρωμάτων που συμμετείχαν στην Επανάσταση, εστιάζοντας στην περίπτωση του Αλή Πασά και των αρματολικιών.
Μια «από-τα-κάτω» θέαση της Επανάστασης επιχειρεί ο Νίκος Ισμυρνιόγλου, εστιάζοντας στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα και το ανώνυμο πλήθος που πήρε μέρος σε αυτή, ενώ μια κρίσιμη παράμετρό της -τις εμφύλιες συγκρούσεις- διερευνά ο Δημήτρης Γρηγορόπουλος, αναδεικνύοντας τις κοινωνικο-οικονομικές πηγές τους σε αντίθεση με τα ιδεολογήματα περί της «εθνικής ομοψυχίας» ή του «ελαττώματος της φυλής» που προβάλλουν οι κυρίαρχες αφηγήσεις.
Ο Κώστας Παλούκης εξετάζει τις προσλήψεις της Ελληνικής Επανάστασης και του ελληνικού έθνους από την κομμουνιστική Αριστερά του Μεσοπολέμου, και ο Νίκος Πελεκούδας το ζήτημα της γένεσης (τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια) και εξέλιξης της Μεγάλης Ιδέας – κυρίαρχης ιδέας επί έναν περίπου αιώνα μετά την Επανάσταση.
Δύο ιδιαίτερες αλλά ενδιαφέρουσες πλευρές καλύπτουν ο Δημήτρης Κουσουρής και ο Χρήστος Τζήκας: ο πρώτος φωτίζει τη θέση και τον ρόλο των καθολικών κοινοτήτων του Αιγαίου κατά τη διάρκεια της Επανάστασης και τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, ενώ ο δεύτερος εξετάζει τον ρόλο της εκπαίδευσης την περίοδο της Επανάστασης.
Ο Γιάννης Μηλιός εστιάζει στην οικονομία και συγκεκριμένα στη σχέση μεταξύ οικονομικής ενοποίησης ευρέων γεωγραφικών περιοχών και ανάπτυξης του εθνικισμού, ενώ τέλος ο Χρήστος Ρέππας επικεντρώνει στο πεδίο της ιδεολογίας και συγκεκριμένα στην επίδραση των ιδεών του Διαφωτισμού στην προετοιμασία της Επανάστασης και στη διαπάλη λογίων και φορέων της συντήρησης (π.χ. Πατριαρχείο).
Πέραν του αφιερώματος στην Ελληνική Επανάσταση, το νέο τεύχος των Τετραδίων Μαρξισμού περιέχει επίκαιρα σχόλια των Γ. Πισίνα (Τηλεργασία και κεφάλαιο), Γ. Γιαννουλοπούλου (Κολέγια και πανεπιστήμια σε ειρηνική συνύπαρξη;), Χρ. Καραμήτρου («Μισήτε και αποστρέφεστε τους απονενοημένους φυγάδας και αποστάτας»), Αλ. Μινωτάκη (Σκρολάροντας στο Facebook μες την πανδημία) και Β. Μηνακάκη (Πανδημία και επιστήμη).
Το τεύχος ολοκληρώνουν κείμενα πολιτικής θεωρίας των Μπ. Συριόπουλου (Η φιλοσοφία της ενατένισης και οι σκοποί), Π. Παυλίδη (Εμπορευματικές σχέσεις και κεντρικός σχεδιασμός στον σοσιαλισμό) και Θ. Αλεξίου (Εργαλειακή ορθολογικότητα, τεχνολογικός ντετερμινισμός), κείμενα περί πολιτισμού των Αντ. Κασίτα (Το γιαταγάνι και η πένα) και Σπύρου John Barret (Η επαναστατημένη ορχήστρα), και η βιβλιοκριτική στο βιβλίο Φουστανέλες και χλαμύδες.
