Βασίλης Μηνακάκης, επιμελητής εκδόσεων, συγγραφέας
Αφιέρωμα : Μαρξιστική θεωρία και Ευτύχης Μπιτσάκης
Αναμέτρηση με τις προκλήσεις του κόσμου μας και τα ρεύματα της αστικής ιδεολογίας, διάλογος με τη ριζοσπαστική σκέψη, σύνδεση με την ταξική πάλη, την αναγκαιότητα υπέρβασης του καπιταλισμού και την κομμουνιστική επαναθεμελίωση.
Ο μαρξισμός της τρίτης χιλιετίας οφείλει να πορευτεί πέρα από τη Σκύλλα της αγιοποίησης και του δογματισμού και τη Χάρυβδη της μεταμοντέρνας σχετικοποίησης ή της απογύμνωσης από τις ανατρεπτικές πολιτικές του απολήξεις. Αυτή την πορεία πρέπει να τη χαράξουμε χωρίς να έχουμε –όπως ο Οδυσσέας- μια Κίρκη που θα μας δώσει τις σχετικές οδηγίες.
1. Ο μαρξισμός της εποχής μας οφείλει να παρέχει επαρκή εξήγηση των σύγχρονων κοινωνικών φαινομένων και του πώς αυτά συνδέονται με την ιδιωτική ιδιοκτησία, την αγοραία εμπορευματοποίηση, τις εγγενείς αντιφάσεις του καπιταλισμού. Να ερμηνεύει, για παράδειγμα, με τις έννοιες της σχετικής κι απόλυτης υπεραξίας τι βρίσκεται πίσω από την κλιματική αλλαγή, πώς παράγονται τα κέρδη εταιρειών όπως η Google, η efood, το Tinder και η Airbnb, γιατί οι εργάτες που επεξεργάζονται τα πρωτογενή δεδομένα στα κολαστήρια του Κονγκό επηρεάζουν τους κολοσσούς του διαδικτύου αλλά και την καθημερινότητά μας, κι επίσης γιατί τα πιτσιρίκια που μαζεύουν ζαχαροκάλαμο στην Ινδονησία επηρεάζουν τους κολοσσούς της αγροτοδιατροφής αλλά και το τραπέζι μας.
2. Οφείλει να συνομιλεί σε φιλοσοφικό επίπεδο με υλιστικό-διαλεκτικό πνεύμα με τις επιστημονικές εξελίξεις της εποχής, να τολμά να αναμετρηθεί με ερωτήματα του τύπου: μπορεί η τεχνητή νοημοσύνη να αντικαταστήσει τον άνθρωπο -τον γιατρό ας πούμε- και να αντιληφθεί την έννοια του «ιπποκράτειου προσωπείου»; Να δημιουργήσει μια Γκερνίκα, μια Λίμνη των Κύκνων ή ένα αινιγματικό χαμόγελο σαν αυτό της Μόνα Λίζα;
3. Οφείλει να αναδεικνύει πως η βαθύτερη ουσία του καπιταλισμού είναι η αιτία των προβλημάτων -από τη φτώχεια και την κυριαρχία του ατομικιστικού ναρκισσισμού ως τη στεγαστική κρίση και τη σύνταξη στα 70- και πως η εν λόγω ουσία αποκλείει τη δυνατότητα ουσιαστικής επίλυσης αυτών των προβλημάτων. Έτσι που να αναδεικνύονται η αναγκαιότητα και η δυνατότητα υπέρβασης του καπιταλισμού, αλλά και οι τάσεις υπέρβασής του που αναδύονται από την «καρδιά του πιο άκαρδου κόσμου».
4. Οφείλει να αναμετριέται με την αστική ιδεολογία σε όλες της τις εκφάνσεις – νεοφιλελεύθερες ή ακροδεξιές-φασιστικές, ανορθολογικές ή θετικιστικές, μεταμοντέρνες δήθεν προοδευτικές και συμπεριληπτικές. Και να το κάνει καταδεικνύοντας τόσο την υποκρισία όσο και την ουσία τους -τη σχέση τους δηλαδή- με τις βασικές οικονομικές-κοινωνικές συντεταγμένες της αστικής τάξης πραγμάτων.
5. Οφείλει να συνδιαλέγεται με τα ρεύματα ριζοσπαστικής-κριτικής σκέψης και πράξης, με τα θετικά, τα όρια και τις αντιφάσεις τους. Και να το κάνει με τόλμη κι αυτοπεποίθηση, χωρίς υποτίμηση αλλά και χωρίς δέος. Να το κάνει με τρόπο που αναδεικνύει τόσο τα όρια της ανάλυσης και της πρότασής τους, όσο και τα οφέλη που θα προκύψουν από μια γόνιμη αλληλεπίδραση -και αντιπαράθεση, καθώς ενίοτε είναι αναγκαίο και αυτό- και για τον ίδιο τον μαρξισμό και για τα ρεύματα αυτά.
Ο μαρξισμός δεν μπορεί να γίνει υλική δύναμη αν εκφυλίζεται σε θεραπαινίδα της πολιτικής τακτικής, πολύ περισσότερο της μη επαναστατικής
6. Ο μαρξισμός της εποχής μας δεν μπορεί παρά να συνδέεται με την επαναθεμελίωση της κομμουνιστικής απελευθέρωσης ως πρόταγμα, προοπτική, επαναστατικό δρόμο προσέγγισης, φορείς και κοινωνικά-πολιτικά υποκείμενα. Άλλωστε και στα μέσα του 19ου αιώνα εγγράφηκε στον χάρτη των κοινωνικών-πολιτικών θεωριών μόνο όταν -με σημείο καμπής το Μανιφέστο- συνδέθηκε τόσο με μια «μεγάλη αφήγηση» όσο και με το κοινωνικό υποκείμενο, την εργατική τάξη, που έχει ανάγκη, συμφέρον και δυνατότητα να αγωνιστεί γι’ αυτή.
7. Ο μαρξισμός της εποχής μας, όμως, δεν μπορεί να συνδέεται απλώς με μια «μεγάλη αφήγηση», σε απόσταση από την πεζή καθημερινότητα και τα σκληρά της ερωτήματα. Οφείλει να χαράζει πολιτική και κινηματική γραμμή σύγκρουσης και ανατροπής της κύριας κατεύθυνσης της αστικής πολιτικής, γραμμή που προετοιμάζει και δεν αναμένει παθητικά τη ρωγμή της επαναστατικής κρίσης, συμβάλλοντας στην προετοιμασία του κοινωνικού και πολιτικού υποκειμένου. Χωρίς αυτό, δεν μπορεί να γίνει υλική δύναμη. Τέτοια δύναμη δεν μπορεί να γίνει εάν εκφυλίζεται σε θεραπαινίδα της πολιτικής τακτικής – πολύ περισσότερο μιας μη επαναστατικής τακτικής.
8. Ο μαρξισμός της εποχής μας θα είναι δημιούργημα του συλλογικού διανοούμενου. Δεν απηχεί αυτό υποτίμηση των ατομικών ή ακαδημαϊκών συμβολών, ούτε προλεταριακό σνομπισμό απέναντι στους διανοούμενους. Απηχεί πρωτίστως την εμπιστοσύνη στη σύγχρονη εργατική τάξη και στις συλλογικότητές της, καθώς και τη συνείδηση ότι η τεράστια πολυμορφία της σημερινής πραγματικότητας είναι αδύνατον να προσεγγιστεί ακόμη και από homo universalis όπως ο Αριστοτέλης, ο Ντα Βίντσι και ο Μαρξ.
9. Ο μαρξισμός της εποχής μας οφείλει να έχει ουσιαστική και πειστική παρουσία σε πεδία που ο Μαρξ -ενίοτε και οι μετέπειτα μαρξιστές- δεν μελέτησε επαρκώς ή θεωρείται -άλλοτε σωστά κι άλλοτε όχι- ότι δεν μελέτησε επαρκώς. Δεν κομίζει κανείς γλαύκα εις Αθήνας αν σε αυτά τα πεδία περιλάβει θέματα φύλου ή φυλής, έθνους ή σχέσεων εκτός παραγωγικής διαδικασίας· θέματα που είτε δεν είχαν αναδειχθεί στην εποχή του Μαρξ ή δεν είχαν την έκταση, το βάθος και τις διαστάσεις που έχουν σήμερα.
10. Τέλος, ο μαρξισμός της εποχής μας δεν μπορεί παρά να οριοθετείται από τον εκχυδαϊσμένο οικονομισμό. Να διατηρεί τον υλιστικό πυρήνα τού «το είναι καθορίζει τη συνείδηση», αλλά να δηλώνει δυναμικά παρών σε πεδία όπως η ψυχολογία και οι ανθρώπινες σχέσεις, η αξιακή σφαίρα και η τέχνη, η ψυχαγωγία και τόσα άλλα.
Αντί επιλόγου παρατίθεται ένα απόσπασμα από την επιστολή του Μαρξ στον Ρούγκε: «[…] δεν αντιμετωπίζουμε δογματικά τον κόσμο με μια νέα αρχή λέγοντας: Εδώ είναι η αλήθεια, γονατίστε μπροστά της! Αναπτύσσουμε νέες αρχές για τον κόσμο από τις αρχές του κόσμου. Δεν λέμε: σταματήστε τους αγώνες σας, είναι ανόητα πράγματα, θα σας δώσουμε το αληθινό σύνθημα του αγώνα. Απλώς δείχνουμε στον κόσμο γιατί πραγματικά αγωνίζεται και η επίγνωση είναι κάτι που πρέπει να αποκτήσει, ακόμα κι αν δεν το θέλει».
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Δεκεμβρίου 2025
