Μπάμπης Συριόπουλος
Αφιέρωμα: Μαρξιστική θεωρία και Ευτύχης Μπιτσάκης
Η υποτίμηση της θεωρίας ήταν πάντα χαρακτηριστικό των ρεφορμιστικών ρευμάτων. Οι άγγλοι συνδικαλιστές («τρεϊντγιουνιονιστές») από τον 19ο αιώνα ήταν εχθρικοί απέναντί στις σοσιαλιστικές ουτοπίες, το ίδιο οι ομόλογοί τους της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας (αν και τυπικά ήταν «μαρξιστές») όπως και οι ρώσοι «οικονομιστές» των αρχών του 20ού αιώνα. Η παράδοση αυτή συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η θεωρία δεν χρειάζεται για να υπογραφεί μια σύμβαση όπως-όπως ή για να δοθεί ένα επίδομα. Σε πολιτικό επίπεδο η φιλοσοφία δεν χρειάζεται αν ο μόνος στόχος είναι η συγκρότηση μιας κυβέρνησης (το ζητούμενο είναι οι τακτικές συμμαχίες και 151 βουλευτές).
Οι ηγέτες της επαναστατικής αριστεράς αντίθετα -καθώς οι σκοποί τους πήγαιναν μακριά- είχαν συνείδηση της ανάγκης μιας φιλοσοφίας που προχωρά σε βάθος και μιας θεωρίας που βλέπει μακριά. Ο Λένιν έγραψε τον Υλισμό και Εμπειριοκριτικισμό το 1908 την περίοδο της αντίδρασης μετά την ήττα της επανάστασης του 1905 και τα Φιλοσοφικά Τετράδια εν μέσω παγκοσμίου πολέμου. Ηγέτες του κομμουνιστικού κινήματος όπως η Λούξεμπουργκ, ο Μπουχάριν και ο Γκράμσι είχαν ασχοληθεί σοβαρά με τη φιλοσοφία -κι αυτό είναι φανερό από τα έργα τους- γιατί μια επαναστατική κοσμοθεωρία δεν μπορεί να μην έχει φιλοσοφική θεμελίωση. Εξάλλου και η αστική πολιτική και ιδεολογία έχει -ρητά ή υπόρρητα- φιλοσοφικές προϋποθέσεις για τον κόσμο, τον άνθρωπο, την κοινωνία, την ηθική… Το γενικό και το καθολικό κρύβονται πάντα στις λεπτομέρειες και στις επιμέρους περιπτώσεις, είτε για καλό είτε για κακό.
Ο Ευτύχης Μπιτσάκης -με μια θανατική καταδίκη σε ηλικία 19 ετών, αρκετά χρόνια φυλακή και εξορία μέχρι το 1955 και μια ζωή στράτευσης στο κομμουνιστικό κίνημα- είχε κατανοήσει πλήρως την ανάγκη σύνδεσης της κομμουνιστικής πολιτικής με τη θεωρία και τη φιλοσοφία. Υπηρέτησε αυτό το καθήκον συμβάλλοντας με τη συγγραφή πολλών βιβλίων και τον καθοριστικό του ρόλο στην έκδοση του περιοδικού Ουτοπία. Οι απαντήσεις μέσα από το έργο του σε μια σειρά ερωτήματα είναι και σήμερα πολύτιμες γι αυτούς που θέλουν να αλλάξουν πραγματικά τον κόσμο. Υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα στη φύση και στην κοινωνία ή υπάρχουν μόνο αισθητηριακά δεδομένα, βιώματα και ιδέες; Αν η απάντηση είναι το δεύτερο τότε δεν έχουμε παρά να αλλάξουμε τις ιδέες μας για την πραγματικότητα και όχι αυτή την ίδια. Υπάρχει αιτιότητα στη φύση και στην κοινωνία; Αν δεν υπάρχει, η ανθρώπινη πράξη δεν έχει κανένα νόημα γιατί απλούστατα κανείς δεν θα έκανε τίποτα αν δεν σκόπευε σε κάποιο προβλέψιμο αποτέλεσμα. Είναι συμβατή η ανθρώπινη φύση με μια κοινωνία βασισμένη στην αλληλεγγύη και τη συλλογικότητα; Αν όχι, η ανθρωπότητα είναι καταδικασμένη σε ένα αέναο κύκλο εκμετάλλευσης, καταπίεσης και βίας όπου το μαύρο εναλλάσσεται με το γκρίζο. Τέλος, τι μας χρειάζεται η διαλεκτική; Ο ίδιος δίνει την απάντηση: «Το ρολόι στο χέρι μου, πχ., είναι ρολόι. Η ταυτότητά του είναι δεδομένη. Αν έλεγα ότι είναι και δεν είναι ρολόι, θα διατύπωνα μια ανόητη πρόταση. Αν παρακολουθήσουμε όμως έναν σπόρο που βλασταίνει, δυο μικροσωμάτια που συγκρούονται, έναν κοινωνικό σχηματισμό στην επαναστατική του φάση, τότε έχουμε ανάγκη από τις ευλύγιστες κατηγορίες της διαλεκτικής λογικής για να περιγράψουμε την εξελικτική διαδικασία και τον ποιοτικό μετασχηματισμό» (Δρόμοι της Διαλεκτικής, σελ. 68).
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Δεκεμβρίου 2025
