Μπάμπης Συριόπουλος
Το περιεχόμενο του βιβλίου είναι ευρύτερο από ότι δηλώνει ο τίτλος του, παρουσιάζει την μαρξιστική/επιστημονική μέθοδο πρόσληψης της πραγματικότητας
Πρόσφατα εκδόθηκε από τις εκδόσεις Ένεκεν το βιβλίο του Έβαλντ Ιλιένκοφ Η διαλεκτική του συγκεκριμένου και του αφηρημένου στο Κεφάλαιο του Μαρξ. Ο Έβαλντ Ιλιένκοφ (1924-1979) ήταν ο σοβιετικός μαρξιστής φιλόσοφος που, μεταξύ άλλων, διαψεύδει την απλοϊκή άποψη ότι η μαρξιστική σκέψη είχε εκλείψει στη Σοβιετική Ένωση και το μόνο που υπήρχε ήταν η απολογητική-κρατική εκδοχή του μαρξισμού. Ο Ιλιένκοφ αναμετρήθηκε με τα ιδεολογικά ρεύματα της εποχής, ιδίως με το θετικισμό, αλλά δεν τα πήγαινε καλά ούτε και με το καθεστώς της χώρας του. Το 1966 δεν του επιτράπηκε η συμμετοχή στο Διεθνές Συμπόσιο σε πανεπιστήμιο στις ΗΠΑ με θέμα «Ο Μαρξ και ο Δυτικός κόσμος». Το κείμενο που έστειλε, κουτσουρεμένο, περιλήφθηκε στα υλικά του Συνεδρίου ενώ στην πλήρη του εκδοχή δημοσιεύτηκε 22 χρόνια αργότερα (υπάρχει στο 4ο τεύχος των Τετραδίων του Μαρξισμού).
Το παρόν βιβλίο εκδόθηκε στα ρωσικά το 1960 και μεταφράστηκε σε πολλές χώρες (Ιταλία, Γιουγκοσλαβία, Γαλλία, Μεξικό, Ιαπωνία κ.ά.). Το περιεχόμενό του είναι ευρύτερο από ότι δηλώνει ο τίτλος του, παρουσιάζει την μαρξιστική/επιστημονική μέθοδο πρόσληψης της πραγματικότητας. Εκδόθηκε σε μια περίοδο που το μαρξικό έργο ξαναδιαβαζόταν φιλοσοφικά υπό το φως της έκδοσης των Παρισινών Χειρογράφων του 1844 και των Βασικών Γραμμών της Πολιτικής Οικονομίας (Grundrisse). Τα δύο αυτά έργα του Μαρξ έδωσαν τροφή για την αμφισβήτηση της κρατικής κωδικοποίησης της μαρξιστικής διαλεκτικής.
Ο Ιλιένκοφ εκκινεί από την μαρξική οπτική σύμφωνα με την οποία αφετηρία της επιστημονικής έκθεσης της πραγματικότητας δεν μπορεί να είναι τα άμεσα δεδομένα ασύνδετα μεταξύ τους και με όλη τους την ποικιλομορφία (η «ενική», συγκεκριμένη πραγματικότητα), αλλά οι έννοιες. Σύμφωνα με τα λόγια του Μαρξ στα Grundrisse «η μέθοδος της ανάβασης από το αφηρημένο στο συγκεκριμένο δεν είναι παρά ο τρόπος με τον οποίο η σκέψη οικειοποιείται το συγκεκριμένο, το αναπαράγει ως πνευματικό συγκεκριμένο». Ο σοβιετικός φιλόσοφος παίρνει τις αποστάσεις από τον εμπειρισμό/νομιναλισμό (ονοματοκρατία), σύμφωνα με τον οποίο «το συγκεκριμένο, δηλαδή εκείνο που δίδεται στη αισθητηριακή εμπειρία του ανθρώπου, έφτασε να κατανοείται ως η μόνη πραγματικότητα άξια προσοχής και μελέτης, ενώ το αφηρημένο ως μια απλή υποκειμενική, ψυχολογική σκιά της πραγματικότητας, ως το ισχνό νοητό της σχήμα». Μόνο η άμεση φαινομενικότητα υπάρχει, οι ενικές οντότητες, τα «καθέκαστα» ενώ η καθολικότητα και οι αφαιρέσεις είναι απλά ονόματα που υπάρχουν μόνο στη συνείδησή μας, πάντα υποκειμενικά και αναξιόπιστα.
Αντίθετα ο Μαρξ αναδεικνύει αφαιρέσεις που έχουν πραγματική, αντικειμενική ύπαρξη όπως το χρήμα ως υλική υπόσταση του αφηρημένου πλούτου, ή η αφηρημένη εργασία ως βάση της ανταλλακτικής αξίας. Αυτές οι αφαιρέσεις όχι μόνο υπάρχουν αλλά ζουν και βασιλεύουν. Με βάση αυτές τις συγκεκριμένες αφαιρέσεις συγκροτούνται θεωρητικά «συγκεκριμένες» έννοιες και όχι με το συνήθη τρόπο των κοινών γνωρισμάτων που συνυπάρχουν στα εμπειρικά δεδομένα (πχ η αξία ως κοινό γνώρισμα του χρήματος, του κέρδους, της προσόδου, του τόκου κτλ.).
Σύμφωνα με τον Ιλιένκοφ «μια έννοια στον βαθμό που είναι μια αληθινή έννοια και όχι μόνο μια γενική παράσταση που εκφράζεται σε έναν όρο, εκφράζει πάντα το συγκεκριμένα καθολικό, όχι το αφηρημένα καθολικό, δηλαδή εκφράζει μια πραγματικότητα που, ενώ συνιστά ένα επιμέρους φαινόμενο μεταξύ άλλων επιμέρους φαινομένων, είναι την ίδια στιγμή, ένα γνήσιο καθολικό, συγκεκριμένα καθολικό στοιχείο, ένα “κύτταρο” μέσα σε όλα τα επιμέρους φαινόμενα». Τέτοιοι κυτταρικοί στοιχειώδεις μηχανισμοί, που αν και επιμέρους περικλείουν το καθολικό, είναι η πρωτεΐνη για τη βιολογία, το άτομο του υδρογόνου για τη χημεία και το εμπόρευμα για την καπιταλιστική οικονομία.
Η μαρξιστική μέθοδος που παρουσιάζει ο Ιλιένκοφ δεν είναι αφηρημένα λογική, αναμετριέται με την καπιταλιστική πραγματικότητα, την ιστορική ανάπτυξη και τις πραγματικές αντιφάσεις της. Αναφέρεται ο τρόπος που το κεφάλαιο από ένα σημείο και μετά θέτει το ίδιο τις αναγκαίες συνθήκες ύπαρξής του που αρχικά τις βρήκε έτοιμες εξαλείφοντας «όλα τα ίχνη της αρχικής τους εικόνας».
Το βιβλίο του Ιλιένκοφ, εξαιρετικά χρήσιμο σήμερα που οποιαδήποτε καθολική θεώρηση θεωρείται περιοριστική έως και ολοκληρωτική, θα παρουσιαστεί εκτενώς σε επόμενο τεύχος των Τετραδίων του Μαρξισμού.
