Κυκλοφόρησε νέα μετάφραση – επιμέλεια του Κεφαλαίου

του Αντώνη Ζήβα

Ιστορική σημασία έχει η επανέκδοση από τις εκδόσεις ΚΨΜ του θεμελιώδους έργου Το Κεφάλαιο του Καρλ Μαρξ, με νέα μετάφραση και «φρέσκο» υλικό, σε συνεργασία με την Διεθνή έκδοση των Απάντων των Μαρξ και Ένγκελς, εγχείρημα γνωστό και ως MEGA (Marx Engels Gesamtausgabe), το οποίο διευθύνεται από το Διεθνές Ινστιτούτο Μαρξ – Ένγκελς.

Μια νέα έκδοση του μείζονος έργου του Καρλ Μαρξ, του Κεφαλαίου, αναμφισβή­τητα αποτελεί ένα ιστορι­κό γεγονός για τα εκδοτι­κά χρονικά της εποχής μας. Το τολμηρό, από πολλές απόψεις, εγχείρημα μιας νέας μετά­φρασης και επιμέλειας του Κεφαλαίου πραγ­ματοποίησαν οι εκδόσεις ΚΨΜ και η ομάδα που εργάστηκε για τη μετάφραση και επιστη­μονική επιμέλεια του έργου. Το αποτέλεσμα της πολύχρονης αυτής εργασίας πήρε τις μέ­ρες αυτές το δρόμο προς τα βιβλιοπωλεία.

Πρόκειται για την νέα ελληνική έκδοση του Κεφαλαίου και συγκεκριμένα του πρώ­του τόμου του έργου, του μοναδικού που επι­μελήθηκε και εκδόθηκε από τον ίδιο τον Καρλ Μαρξ εν ζωή. Μια επιστημονική έκδοση 1.200 σελίδων που πραγματοποιήθηκε σε συ­νεργασία με την Διεθνή έκδοση των Απάντων των Μαρξ και Ένγκελς, εγχείρημα γνωστό και ως MEGA (Marx Engels Gesamtausgabe), το οποίο διευθύνεται από το Διεθνές Ινστιτούτο Μαρξ-Ένγκελς, υπό την επιστημονική επίβλε­ψη της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου-Βραδεμβούργου. Η νέα ελληνική έκδοση είναι η πρώτη επιστημονική έκδοση του Κεφαλαίου στον 21ο αιώνα, βασισμένη στην οριστική και πλήρη έκδοση των Mega στα γερμανικά, που ολοκληρώθηκε μόλις το 2013 και περιλαμβά­νει (σε 15 τόμους και 23 τομίδια) όλα τα χει­ρόγραφα, τις τυπωμένες εκδοχές, τις μεταφρά­σεις και τις σημειώσεις του Μαρξ, αποτυπώνο­ντας πλήρως τη σύνθετη πορεία της ερευνητι­κής και εκδοτικής πορείας του έργου του για το Κεφάλαιο. Αποτελεί έτσι μια πολύ σοβαρή συμβολή στην ανάδειξη των αποτελεσμάτων της πρόσφατης γραμματολογικής και θεωρη­τικής έρευνας. Όπως σημειώνουν οι συντε­λεστές της νέας έκδοσης «η έρευνα έχει πλέον στη διάθεσή της όλα τα σχετι­κά χειρόγραφα του Μαρξ, ώστε πλέον είναι σαφής η δυναμική ανάπτυξη του πρώτου τόμου του Κεφα­λαίου, τον οποίο επιμε­λήθηκε επανειλημμένα ο ίδιος. Βάση της νέας μετάφρασης είναι η τρίτη γερμανική έκδοση (1883) του πρώτου τόμου, ενώ έχουν ληφθεί υπόψη τόσο η πρώτη και δεύτερη γερμανική έκδοση, του 1867 και του 1872 αντίστοιχα, όσο και η γαλλική έκδοση του 1875, την οποία επίσης επιμελήθηκε συ­στηματικά ο Μαρξ.» Γιατί μια νέα μετάφραση και έκδοση του Κεφαλαίου; Σε αυτό το ερώτη­μα, τόσο από τις εκδόσεις ΚΨΜ, όσο και από τον πρόλογο των συντελεστών του έργου δί­νονται αρκετές και στοιχειοθετημένες απαντή­σεις. Κατ΄ αρχήν, με τη νέα μετάφραση και το νέο υλικό – μεγάλο μέρος από το οποίο κυ­κλοφορεί για πρώτη φορά στην Ελλάδα – ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης έχει στη διάθε­σή του ένα ευρύ φάσμα προοπτικών που του επιτρέπουν μια σύνθετη προσέγγιση σ’ αυτό το θεμελιώδες μαρξικό έργο. Επίσης, εκτός από το κυρίως κείμενο του πρώτου τόμου του Κε­φαλαίου, η έκδοση περιλαμβάνει σε μια σει­ρά πέντε αναλυτικών Παραρτημάτων περαι­τέρω κείμενα, μεταφρασμένα όλα εξαρχής ή για πρώτη φορά στα ελληνικά, που στοιχει­οθετούν μια εις βάθος παρουσίαση και μελέ­τη της μαρξικής προσέγγισης και τη δυναμι­κή που έχει το έργο στην ανάλυση και κριτι­κή του «ειδικά κεφαλαιοκρατικού τρόπου πα­ραγωγής».

Και φυσικά, η νέα μετάφραση επιδιώκει να αναδείξει τον εννοιολογικό και υφολογικό πλούτο του πρωτοτύπου και πλαισιώνεται από πολλές και σημαντικές πραγματολογικές ση­μειώσεις για τις πηγές και την πορεία τού εν λόγω μαρξικού έργου. Ακόμα και η μετάφρα­ση, όπως τονίζουν οι μεταφραστές και επιμε­λητές, έχει εξελιχθεί στο πέρασμα των δεκα­ετιών από προηγούμενες εκδόσεις, και έτσι, ο πλούτος της γλώσσας και της μεταφραστι­κής μεθοδολογίας και προσέγγισης, σε συν­δυασμό με τα νέα χειρόγραφα, τις σύγχρονες έρευνες και την διεθνή επιστημονική συζήτη­ση αλλά και εμπειρία, καθιστούν και αναγκαία και δυνατή μια νέα έκδοση του Κεφαλαίου.

Όπως αναφέρεται στον πρόλογο της νέας έκδοσης, σχετικά με την ιστορία των ελληνι­κών εκδόσεων, το έργο έχει μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα –μερικώς ή ολοκληρωμέ­νο- τέσσερις φορές ως σήμερα, από τη δεκα­ετία του 1910 την πρώτη φορά έως τα μέσα της δεκαετίας του 1950 την τελευταία. Η τε­λευταία από αυτές και πιο γνωστή εκδοχή του έργου είναι εκείνη της Σύγχρονης Εποχής, που κυκλοφορεί ως τις μέρες μας και χρονο­λογείται από το 1954, στη βάση της ιστορικής απόφασης της τότε Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ για την έκδοση των έργων των κλασι­κών. Όπως σημειώνεται στο σημείωμα των εκ­δόσεων ΚΨΜ «στεκόμαστε με σεβασμό απέ­ναντι στις προηγούμενες εκδόσεις, οι οποίες συνέβαλλαν -καθεμία με τον τρόπο της- στη δυνατότητα να διαβάζεται το Κεφάλαιο στη χώρα μας για έναν αιώνα, πόσο μάλλον που εκδόθηκαν σε χρόνια δύσκολα και υπό αντί­ξοες συνθήκες -πολιτικά και τεχνικά.»

Στις αρχές του 21ου αιώνα, το Κεφάλαιο του Κ. Μαρξ διατηρεί αμείωτη τη σημασία του ως η πιο διεξοδική κριτική θεωρία του «ειδι­κά κεφαλαιοκρατικού τρόπου παραγωγής», της θεμελιώδους δυναμικής που χαρακτηρί­ζει την κίνηση της σύγχρονης καπιταλιστικής οικονομίας και κοινωνίας. Είμαστε πλέον σε θέση να διαβάσουμε και να αποτιμήσουμε σε βάθος το θεμελιώδες αυτό έργο της νεωτερι­κότητας, βασισμένοι σε πληροφορίες και προ­οπτικές που άνοιξαν μόλις από τα τέλη του ει­κοστού αιώνα. Η νέα μετάφραση συνοδεύε­ται από CD με δύο χιλιάδες ψηφιοποιημένες φωτογραφίες που απαθανατίζουν τον ιστορι­κό ορίζοντα συγγραφής του Κεφαλαίου, πα­ρουσιάζοντας στον αναγνώστη κοινωνικούς αγώνες, πολιτικές επαναστάσεις, πολεμικές αντιπαραθέσεις, αποικιακές επεμβάσεις, ερ­γοστάσια, μηχανές και μεταφορικά μέσα της εποχής, αλλά και σκηνές του καθημερινού βί­ου από την «εποχή του Κεφαλαίου». Ο Πρό­λογος των συντελεστών παρέχει σημαντικές πληροφορίες για την πορεία του ερευνητικού έργου ονόματι Το κεφάλαιο. Κριτική της πολιτικής οικο­νομίας, καθώς και ερευνη­τικές υποθέσεις για την δι­ασαφήνιση των μέχρι σήμε­ρα μεταφράσεων του Κεφα­λαίου. Σημαντικό είναι και το σημείωμα του Γκ. Χούπμαν, συντονιστή των MEGA στην αρχή του τόμου. Στο έργο της νέας μετάφρα­σης και επιμέλειας του Κεφαλαίου εργάστη­καν -για πολλά χρόνια- ο Θανάσης Γκιούρας ως μεταφραστής, ο Θωμάς Νουτσόπουλος και ο Θανάσης Γκιούρας σε συνεργασία με τον Διονύση Γράβαρη ως επιστημονικοί επι­μελητές της έκδοσης. Ο Ηλίας Γεωργαντάς έκανε την επιλογή και επιμέλεια του εποπτι­κού υλικού. Όλοι τους διδάσκουν Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Στο επι­τελείο των εκδόσεων, την γλωσσική επιμέλεια και διόρθωση πραγματοποίησε η Βάσω Μπα­χούρου, ενώ υπεύθυνος έκδοσης είναι ο Βα­σίλης Γραμέλης και σύμβουλος έκδοσης και συντονιστής του έργου ο Δημήτρης Γκόβας.

Πώς εκδόθηκε Το Κεφάλαιο από τον Μαρξ

Το «καταραμένο βιβλίο» και το «νεογέννητο»

Στις 31 Ιουλίου 1865 ο Μαρξ ενημερώνει τον Ένγκελς: «Όσον αφορά την εργασία μου, θα σου πω την καθαρή αλήθεια. Μένει να γραφτούν ακόμη 3 κεφάλαια για να ολοκληρωθεί το θεωρητικό μέρος (τα 3 πρώτα Βιβλία)… Δεν μπορώ όμως να αποφασίσω να στείλω κάτι [για δημοσίευση] προτού να έχω το όλον έτοιμο μπροστά μου.» Η απάντηση του Ένγκελς μία εβδομάδα αργότερα είναι χαρακτηριστική: «Την ημέρα που θα στείλεις το χειρόγραφο [στον εκδότη], θα μεθύσω ανελέητα, εκτός και αν έρθεις την επομένη, οπότε θα μπορέσουμε να το κάνουμε μαζί». Ωστόσο ο Ένγκελς, «γερό ποτήρι» μέχρι το τέλος της ζωής του, θα έπρεπε να περιμένει ακόμη πολύ για να μεθύσει ανελέητα. Οι αλλεπάλληλες αρρώστιες που έπληξαν τον Μαρξ στη διάρκεια του 1865 και 1866 καθυστερούν την παράδοση του χειρογράφου. Το αποτέλεσμα είναι ο Μαρξ να κρίνει ότι μπορεί να δημοσιευτεί μόνο του το Πρώτο Βιβλίο (1ος τόμος). Στις 13 Φεβρουαρίου 1866 ενημερώνει τον Ένγκελς: «Όσον αφορά το “καταραμένο” βιβλίο, έχει ως εξής: Ολοκληρώθηκε στα τέλη του Δεκεμβρίου [1865].

Πήγαινα την ημέρα στο [Βρετανικό] Μουσείο και έγραφα τη νύχτα… Αν και είναι έτοιμο, το χειρόγραφο, το οποίο με την παρούσα μορφή του είναι γιγαντιαίο, δεν μπορεί να το επιμεληθεί για δημοσίευση εκτός από εμένα κανένας άλλος, ούτε καν εσύ. Ξεκίνησα να το καθαρογράφω και να το συμμορφώνω υφολογικά ακριβώς την πρώτη Ιανουαρίου, και το πράγμα πήγαινε πολύ καλά, μια και βέβαια είναι πολύ ευχάριστο να γλείφω το νεογέννητο ύστερα από τόσο πολλές ωδίνες του τοκετού. Μετά όμως παρενέβη πάλι ο ψευδάνθρακας (έτσι χαρακτήριζε την ασθένειά του), ώστε μέχρι τώρα δεν μπόρεσα να προχωρήσω αλλά μόνο να συμπληρώσω αυτό που ήταν ήδη έτοιμο». Τελικά, ο Μαρξ θα αποφασίσει να στείλει στον εκδότη το Πρώτο Βιβλίο του Κεφαλαίου, εκείνο που αφορά τη διαδικασία παραγωγής του κεφαλαίου.

Στο πλαίσιο της έρευνας ο Μαρξ καταλήγει σε ένα αρχικό σχέδιο έξι Βιβλίων (με την έννοια των θεματικών ενοτήτων) για το προγραμματιζόμενο έργο, σχέδιο το οποίο παρουσιάζει στον Πρόλογο του κειμένου «Για την κριτική της πολιτικής οικονομίας» του 1859. Πρόθεση του Μαρξ ήταν να δημοσιεύσει το συνολικό έργο με τη μορφή διαδοχικών τευχών (δηλαδή όχι ως ογκώδη πραγματεία), εκ των οποίων το δεύτερο τεύχος, όπως τόνιζε ο ίδιος στην αλληλογραφία του, θα περιείχε τα θεμελιώδη στοιχεία για την έννοια του κεφαλαίου.