Χρήστος Ρέππας
Χρονολόγιο
1930, 28 Ιανουαρίου – Πτώση της δικτατορίας του Πρίμο ντε Ριβέρα.
1931, Δεκέμβριος – Ψήφιση νέου Συντάγματος, Β΄ Ισπανική Δημοκρατία.
1934, 5 Οκτωβρίου – Εξέγερση στην Αστούρια, αρχίζει ο ισπανικός «κόκκινος Οκτώβρης».
1936, 16 Φεβρουαρίου – Νίκη του Λαϊκού Μετώπου στις εκλογές με οριακή πλειοψηφία. Συμμετέχουν το PSOE, το ΚΚΙ, το POUM και μικρότερα αριστερά και αυτονομιστικά κόμματα.
1936, 17 Ιούλη – Φασιστική ανταρσία του Φράνκο στο ισπανικό Μαρόκο. Αρχή του εμφυλίου πολέμου.
Η ισπανική κοινωνία είχε αναπτυχθεί καπιταλιστικά ωστόσο ο ρόλος της εκκλησίας και των γαιοκτημόνων ήταν εξαιρετικά ισχυρός, ενώ ο κοινοβουλευτισμός εξαιρετικά αδύναμος. Η ταξική πάλη ήταν βίαιη, ενώ στο εργατικό κίνημα την ηγεμονία είχε το αναρχοσυνδικαλιστικό ρεύμα. Η διαρκής πολιτική κρίση, με εναλλαγή κυβερνήσεων και δικτατοριών εν μέσω εξεγέρσεων οδήγησε μετά την εκλογική νίκη του Λαϊκού Μετώπου το 1936 σε επαναστατική κατάσταση.
Η ισπανική κοινωνία από τα μέσα του 19ου αιώνα χαρακτηρίζεται από σκληρή ταξική πάλη ανάμεσα στον κυρίαρχο συνασπισμό εξουσίας (βιομηχανική αστική τάξη, γαιοκτήμονες, εκκλησία, στρατός) και τις λαϊκές τάξεις από την άλλη (αγρότες, βιομηχανική εργατική τάξη). Η ανάπτυξη της ταξικής αυτής διαπάλης έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός ισχυρού εργατικού κινήματος στα τέλη του 19ου αιώνα , όταν οι λαϊκές τάξεις αρχίζουν να κινητοποιούνται κατά των ιδιοκτητριών τάξεων. Το κίνημα αυτό ηγεμονεύτηκε πολιτικά και ιδεολογικά από τον αναρχισμό.
Σε ό,τι αφορά τα χαρακτηριστικά της ισπανικής κοινωνίας θα πρέπει να επισημάνουμε ότι η Ισπανία υπήρξε μια καπιταλιστική χώρα στην περίοδο αυτή και όχι φεουδαρχική, την οποία όμως χαρακτηρίζει η αδυναμία της αστικής τάξης να προωθήσει ένα πρόγραμμα αστικού εκσυγχρονισμού της χώρας με δημοκρατικά και αντικληρικά χαρακτηριστικά. Το 1874 λήγει η διαμάχη ανάμεσα σε συντηρητικούς και φιλελευθέρους με νίκη των πρώτων, που έχει ως συνέπεια την παλινόρθωση τους μοναρχίας των Βουρβόνων, η οποία επανέρχεται με κάποια συνταγματικά χαρακτηριστικά και την ενίσχυση της καθολικής εκκλησίας. Το σύστημα αυτό εξουσίας στηρίζεται και από φτωχά αγροτικά στρώματα, που στις φιλελεύθερες ιδέες βρίσκουν αντιθρησκευτικό περιεχόμενο και γι’ αυτό τις απορρίπτουν.
Ανάμεσα στο 1900-1931 η ισπανική κοινωνία είναι μια έντονα πολωμένη ταξικά κοινωνία που οδηγείται όλο και περισσότερο σε πολιτικές κρίσεις. Ανάμεσα στις ιδιοκτήτριες και τις εκμεταλλευόμενες τάξεις δεν υπάρχει κανένας ταξικός συμβιβασμός. Η συνταγματική μοναρχία δεν διαθέτει καμιά νομιμοποίηση, ενώ υπάρχει μεγάλη απόσταση του λαού από τον κοινοβουλευτισμό. Για μεγάλο χρονικό διάστημα οι λαϊκές τάξεις από ένα εισοδηματικό όριο και κάτω δεν έχουν δικαίωμα ψήφου, επιπλέον οι εκλογές είναι νόθες. Η λαϊκή αντίδραση σ’ αυτή την κατάσταση είναι οι ένοπλες εξεγέρσεις και συνεχείς συγκρούσεις με την Guardia Civil (ισπανική στρατο-χωροφυλακή στην υπηρεσία των κυρίαρχων τάξεων).
Από τα μέσα του 19ου αιώνα διαμορφώνεται ένα σημαντικό αναρχικό/αναρχοσυνδικαλιστικό ρεύμα που είναι και το ισχυρότερο στο ισπανικό εργατικό κίνημα. Αυτό εκφράζει την αντίσταση στην καπιταλιστική ενσωμάτωση αγροτών, τεχνιτών και ανέργων. Σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη του αναρχικού ρεύματος έπαιξαν οι ελευθεριακές παραδόσεις του ισπανικού χωριού, του «πουέμπλο». Το 1911 ιδρύεται η CNT (Εθνική Συνομοσπονδία Εργασίας). Η ίδρυση της είναι το αποτέλεσμα της συνένωσης μιας σειράς εργατικών ενώσεων, ειδικά της Καταλονίας και της Ανδαλουσίας, που από το τέλος του 19ου αιώνα είχαν επηρεαστεί από τις αναρχικές ιδέες. Μέχρι το 1914 θα παραμείνει παράνομη και δεν λειτούργησε ποτέ ως κοινωνικός εταίρος του ισπανικού κράτους ούτε των επιχειρηματιών. Η FAI (Ιβηρική Αναρχική Ομοσπονδία) λειτούργησε σαν πολιτική οργάνωση του ισπανικού αναρχικού κινήματος. Διευκόλυνε τη δράση των αναρχικών στα χρόνια της Δικτατορίας και δρούσε συνωμοτικά.
Στο εργατικό κίνημα δρουν ακόμα το Ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (PSOE), που ιδρύθηκε το 1879 και η προσκείμενη προς αυτό Γενική Ένωση Εργαζομένων (UGT). Η τελευταία είχε έντονες συμβιβαστικές τάσεις και συχνά επαινούνταν για τη «μετριοπάθειά» της από την παράγοντες της αστικής τάξης. Ωστόσο τη δεκαετία του 1930 μαζικοποιήθηκε και ριζοσπαστικοποιήθηκε. Το 1921 μετά από διασπάσεις από το PSOE και τη συνένωση δύο μικρότερων ΚΚ ιδρύθηκε το Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας, το οποίο παρέμεινε μικρό αριθμητικά για μεγάλο χρονικό διάστημα. Το 1935 ιδρύεται το POUM (Εργατικό Κόμμα Μαρξιστικής Ενοποίησης) μετά από συνένωση ομάδων που είχαν αποσπαστεί από το Κομμουνιστικό Κόμμα στη δεκαετία του 1930. Είχε φιλοτροτσκιστικό προσανατολισμό.
Το 1917 οργανώνεται στη Βαρκελώνη γενική απεργία που καταλήγει στην εξέγερση στοχεύοντας στην ανατροπή της μοναρχίας. Η εξέγερση πνίγηκε στο αίμα και είχε αποτέλεσμα 70 νεκρούς. Η είδηση για την Οκτωβριανή Επανάσταση θα προκαλέσει ένα κύμα έντονου ενθουσιασμού στην εργατική τάξη. Μετά την καταστολή της εξέγερσης η αντιπαράθεση της CNT και του ισπανικού κράτους θα συνεχιστεί για πέντε ακόμα χρόνια καταλήγοντας στην επιβολή της δικτατορίας του Πρίμο ντε Ριβέρα το 1923. Καθιερώνονται διαιτησίες και συλλογικές διαπραγματεύσεις για τη λύση του κοινωνικού ζητήματος, ενώ η λειτουργία της CNT απαγορεύεται. Πολλοί σοσιαλιστές συνεργάζονται με το καθεστώς, ενώ η UGT συνεχίζει τη νόμιμη λειτουργία της.
Η δικτατορία καταρρέει το 1930 και το 1931 πέφτει η μοναρχία ύστερα από γενική απεργία και εκλογές και ανακηρύσσεται η Δεύτερη Ισπανική Δημοκρατία. Παραχωρείται ημιαυτόνομο καθεστώς στην Καταλονία και η CNT επανέρχεται και πάλι στη νομιμότητα. Η νέα δημοκρατία προσπαθεί να λύσει το αγροτικό πρόβλημα και να περιορίσει τα προνόμια των στρατιωτικών και της εκκλησίας. Σημείωσε καθολική αποτυχία σε όλα τα παραπάνω. Το ισπανικό εργατικό κίνημα μπαίνει σε μια νέα φάση δυναμικών αγώνων. Οι αγροτικές και εργατικές εξεγέρσεις διαδέχονται η μία την άλλη και αντιμετωπίζουν τη σκληρή καταστολή του ισπανικού κράτους. Τον Σεπτέμβριο του 1933 τις εκλογές κερδίζουν τα κόμματα της Δεξιάς και το 1934 μπαίνει στην κυβέρνηση η CEDA (μέτωπο δεξιών κομμάτων με ημιφασιστική ιδεολογία και στενούς δεσμούς με τους καθολικούς).
Η εργατική εξέγερση στην Αστούρια το 1934 καταστάλθηκε με 2.000 νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες στη φυλακή
Η γενική απεργία που κηρύχθηκε από την UGT στις αρχές Οκτώβρη του 1934 εξελίχτηκε στην επαρχία της Αστούριας σε ένοπλη εξέγερση με ηγεσία τους ανθρακωρύχους. Στην πρωτεύουσα Οβιέδο, στις πόλεις και τα χωριά σε μεγάλο μέρος της επαρχίας την εξουσία κατέλαβαν εργατικές επαναστατικές επιτροπές (Σοβιέτ). Η εργατική εξέγερση και εξουσία καταπνίγηκε μετά από δύο βδομάδες μαχών στις 19 Οκτωβρίου, με περίπου 2.000 νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες φυλακισμένους. Στην εξέγερση συμμετείχαν όλες οι τάσεις του ισπανικού εργατικού κινήματος, σοσιαλιστές, κομμουνιστές και αναρχικοί.
Η εξέγερση στην Αστούρια άφησε παρακαταθήκες. Μετά την εκλογική νίκη του Λαϊκού Μετώπου ένα γιγάντιο επαναστατικό κύμα κατέκλυσε την Ισπανία με απεργίες και καταλήψεις αγροκτημάτων από τους αγρότες. Η ισπανική επανάσταση που συγκλόνισε τον κόσμο ήταν στο ξεκίνημά της.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν που κυκλοφόρησε στις 18-19 Ιουλίου 2026
Ισπανικός εμφύλιος: Το Λαϊκό Μέτωπο, το πραξικόπημα και η εργατική απάντηση
