Νίκος Πελεκούδας
Στις 17 Ιούλη 1936 εκδηλώνεται το πραξικόπημα του Φράνκο εναντίον της κυβέρνησης του Λαϊκού Μετώπου, η οποία παρά κάποιες μεταρρυθμίσεις, δεν προχωρά σε κοινωνικές τομές. Όταν εκδηλώνεται η ανταρσία των στρατιωτικών, δεν παίρνει κανένα μέτρο, αντίθετα προσπαθεί να διαπραγματευτεί μαζί τους. Την επικράτησή τους αποτρέπει η δράση της εργατικής τάξης. Μια κατάσταση δυαδικής εξουσίας διαμορφώνεται.
Από τον Φεβρουάριο του 1936, που εκλέγεται στην κυβέρνηση της Ισπανίας μέχρι και τον Ιούλιο που εκδηλώνεται το πραξικόπημα του Φράνκο, το Λαϊκό Μέτωπο γρήγορα δείχνει πως με τις πολιτικές επιλογές του δεν προτίθεται να εφαρμόσει ριζικές πολιτικές και κοινωνικές τομές. Μπορεί να προχωρά στην απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων, να προωθεί κάποιες πρώτες μεταρρυθμίσεις στον αγροτικό τομέα, να θέτει τη Φάλαγγα εκτός νόμου και να παραχωρεί πολιτική και διοικητική αυτονομία στην Καταλονία, όμως τα βασικότερα κοινωνικά αιτήματα που το έφεραν στην κυβέρνηση δεν εκπληρώνονται. Οι μεταρρυθμίσεις δεν φτάνουν στη διανομή της γης στους ακτήμονες, η Εκκλησία διατηρεί τη μεγάλη περιουσία της, χτυπιούνται οι διαδηλώσεις που απαιτούν επιτάχυνση των ριζοσπαστικών μέτρων. Ακόμα και την παραμονή της εκδήλωσης του πραξικοπήματος στις 17 Ιουλίου ο εργατικός τύπος λογοκρίνεται ασύστολα στα σχετικά άρθρα που προειδοποιούν για το πραξικόπημα. Ενώ στον στρατό διατηρούνται στη θέση τους οι στρατιωτικοί που ματοκύλισαν ή κάλυψαν τη σφαγή της εξέγερσης της Αστούριας το 1934, μεταξύ αυτών και ο Φράνκο. Δεν είναι έκπληξη. Ήδη στις πρώτες προγραμματικές του δηλώσεις ο Μανουέλ Αθάνια, πρωθυπουργός της κυβέρνησης, ηγέτης της Δημοκρατικής Αριστεράς, ενός μικρού αστικού δημοκρατικού κόμματος υπενθυμίζει ότι «Δεν θέλουμε επικίνδυνες καινοτομίες. Θέλουμε ειρήνη και τάξη. Είμαστε μετριοπαθείς».
Ήδη από τις πρώτες μέρες και ώρες μετά το πραξικόπημα η κυβέρνηση επιχειρεί να αποκρύψει τα πραγματικά γεγονότα από τους εργάτες, τους αγρότες, ακόμα και από τις οργανώσεις που τη στήριξαν. Όταν στις 17 Ιουλίου το πρωί ο Φράνκο ανακοινώνει με τον ασύρματο οδηγίες στα στρατεύματά του για την κατάληψη μεγάλων ισπανικών πόλεων, η κυβέρνηση δε θα πει τίποτα μέχρι την επόμενη μέρα όπου θα προσπαθήσει να δείξει ότι το πραξικόπημα είναι περιορισμένο και εύκολα διαχειρίσιμο και πως περιορίζεται μόνο στο Μαρόκο. Αργότερα την ίδια μέρα, στις 3 το μεσημέρι, και ενώ η Σεβίλλη, η Ναβάρα και η Σαραγόσα κινδυνεύουν να γονατίσουν στον Φράνκο, η κυβέρνηση βεβαιώνει πως στη Χερσόνησο επικρατεί απόλυτη ηρεμία (!) και πως η καλύτερη βοήθεια που μπορεί να δοθεί στη δημοκρατία είναι να συνεχιστεί κανονικά η καθημερινή ζωή! Οι Εθνικές Επιτροπές του Σοσιαλιστικού και του Κομμουνιστικού Κόμματος επιβεβαιώνουν τις κυβερνητικές επιλογές.
Τα όρια της κυβέρνησης καθορίζονται από την ταξική της φύση, με τη συνύπαρξη εκπροσώπων των εργαζομένων και της φιλελεύθερης αστικής τάξης, από την κεντρική πολιτική της Κομμουνιστικής Διεθνούς γενικά, αλλά και ειδικά από τους περιορισμούς που επέβαλλε η σοβιετική πολιτική στην εμβέλεια της ισπανικής επανάστασης.
Φυσικά η ανακοίνωση αυτή έγινε για δώσει το σήμα ότι η εργατική τάξη και οι οργανώσεις της δεν θα πάρουν όπλα από την κυβέρνηση. Την ίδια στιγμή ο Αθάνια επιχειρεί να διαπραγματευτεί με τους στρατιωτικούς οι οποίοι αρνούνται κάθε συζήτηση, βέβαιοι για τη νίκη τους. Όμως δεν είχαν υπολογίσει την ίδια την εργατική τάξη, τους ακτήμονες αγρότες και την μακρά επαναστατική παράδοσή τους.
Ήδη από τις 19 Ιουλίου στη Βαρκελώνη εκδηλώνεται έφοδος στους στρατώνες. Εργάτες της CNT και του POUM από το απόγευμα της προηγούμενης μέρας μπαίνουν σε καταστήματα που πουλάνε όπλα, σε αποθήκες με οικοδομικά υλικά για να βρουν δυναμίτη και γενικά κρυμμένο οπλισμό.
Στη Βαλένθια οι εργάτες αντιμετωπίζουν τον στρατό με οδοφράγματα και με ό,τι οπλισμό διαθέτουν, μέχρι οι σύντροφοί τους μέσα στη Φρουρά να σκοτώσουν τους αξιωματικούς και να δώσουν μαζικά οπλισμό. Στην Αστούρια οι ανθρακωρύχοι παίρνουν τη ρεβάνς του 1934. Στη Μάλαγα περικυκλώνεται η φρουρά των αντιδραστικών και οι εργάτες νικάνε.
19 Ιούλη 1936: Η εργατική τάξη εξεγείρεται, εισβάλλει στους στρατώνες και εξοπλίζεται.συγκροτούνται αντιφασιστικές πολιτοφυλακές
Στις 21 Ιουλίου και ενώ εξελίσσονται όλα αυτά συγκροτείται η Κεντρική Επιτροπή των Αντιφασιστικών Πολιτοφυλακών της Καταλονίας. Και εδώ όπως και στην κυβέρνηση, συμμετέχουν και αστικά κόμματα. Όμως εδώ σε αντίθεση με την κυβέρνηση κυριαρχούν βασικά οι αναρχικοί (CNT-FAI), αλλά και εργατικές οργανώσεις όπως η UGT και το POUM. Συμμετέχει και το PSUC, το Ενοποιημένο Σοσιαλιστικό Κόμμα Καταλονίας, σταλινικής κατεύθυνσης, και η Αγροτική Ένωση. Αυτονόητα και πολιτοφυλακές τις οποίες ήλεγχε. Όπου επικρατούν οι εργάτες τα παλιά δημοτικά συμβούλια εξαφανίζονται και αντικαθίστανται από επιτροπές συνύπαρξης αντιφασιστικών κομμάτων και εργατικών συνδικάτων. Βρίσκεται σε εξέλιξη μια επανάσταση.
Μπορούμε να πούμε πως δημιουργείται ένα καθεστώς δυισμού της εξουσίας στο δημοκρατικό στρατόπεδο. Η κυβέρνηση δεν έχει εκείνη τη στιγμή δική της αξιόπιστη ένοπλη δύναμη για να επιβάλλει τις δικές της προθέσεις. Αλλά και οι Επιτροπές δεν έχουν την πρόθεση να αμφισβητήσουν την κυβερνητική εξουσία, με δεδομένο ότι δεν υπάρχει ένα κεντρικό όργανο υλοποίησης της πολιτικής τους ενιαία για όλη την Ισπανία. Το ερώτημα αντιφασιστική-δημοκρατική πάλη και μετά κοινωνική, τα περίφημα στάδια των Λαϊκών Μετώπων δηλαδή, ή τσάκισμα των φασιστών και εγκαθίδρυση κοινωνικών επαναστατικών τομών είναι αυτό που θα ταλανίσει από την αρχή την Ισπανική Επανάσταση.
Αυτό το τελευταίο στοιχείο θα οδηγήσει γρήγορα σε διαπραγμάτευση τις δύο πλευρές και τελικά την επικράτηση της κυβέρνησης και τη συγκρότηση στη συνέχεια νέων κυβερνήσεων ίδιας ή και ακόμα περισσότερο αντεπαναστατικής πολιτικής (με τη συμμετοχή ή στήριξη της CNT και του POUM), καθώς και την ακύρωση των όποιων από τα κάτω προσπαθειών είχαν γίνει για να ζήσει η Ισπανία επαναστατικά. Επαναστατικά στην οικονομία, την πολιτική, την απομάκρυνση από τη θρησκεία και την Εκκλησία, επαναστατικά με την άνθιση ενός πολυεπίπεδου πολιτισμού της καθημερινής ζωής. Οι πολιτικές αδυναμίες των επαναστατικών τμημάτων του Δημοκρατικού στρατοπέδου (π.χ. μη επιδίωξη για την επιβολή εξουσίας σε όλη την Ισπανία, υποτίμηση της ανάγκης να ελεγχθεί ολοκληρωτικά ο χρηματοπιστωτικός τομέας) εκδηλώνονται.
Αιώνια τιμή στους επαναστάτες που έσπασαν τους κυβερνητικούς συμβιβασμούς και επιχείρησαν να ξεπεράσουν δυσθεώρητα εμπόδια, που αγνόησαν τα κυβερνητικά καλέσματα για κοινωνική ειρήνη και ουσιαστικά άνευ όρων σφαγής τους, που έστω και για λίγο έδειξαν πως μπορούμε να κατακτήσουμε την ομορφιά της ζωής και της ελευθερίας.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν που κυκλοφόρησε στις 18-19 Ιουλίου 2026
