Νεφέλη Μηνακάκη, ειδικευόμενη ψυχίατρος, Αττικό Νοσοκομείο
Αφιέρωμα: Ψυχική υγεία στον καπιταλισμό
▸Σε μια περίοδο που το άγχος και η κατάθλιψη εμφανίζονται σε όλο και περισσότερα άτομα και συνεχώς νεαρότερες ηλικίες, η σύνδεση της ψυχικής δυσφορίας και των συμπτωμάτων που τη συνοδεύουν με μια κοινωνία που δομικά βασίζεται στην εκμετάλλευση, την καταπίεση, την αλλοτρίωση και την αποξένωση είναι αναπόφευκτη.
Όσο κι αν προσπαθούν η κυρίαρχη ψυχιατρική και ο βιολογικός αναγωγισμός του Βαρτζόπουλου να πείσουν ότι η ψυχική νόσος εξηγείται μόνο ή κυρίως από βιολογικούς μηχανισμούς, τα στοιχεία από τις στατιστικές μελέτες επίσημων φορέων αναδεικνύουν περίτρανα ότι η υλική πραγματικότητα, οι κοινωνικές σχέσεις, έμφυλοι, φυλετικοί και ταξικοί κατά βάση παράγοντες επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό ή και προκαλούν αυτή την ψυχική δυσφορία. Πώς γίνεται σε μια κοινωνία που νοσεί, όπως αυτή του ολοκληρωτικού καπιταλισμού, ένα άτομο να είναι με πολύπλευρο και ολιστικό τρόπο υγιές και να μην δυσφορεί;
Ας πάρουμε για παράδειγμα το ψυχοσωματικό νόσημα (κεφαλαλγίες, πεπτικές διαταραχές, καρδιαγγειακά και δερματικά προβλήματα κ.α.), που ταλαιπωρεί ένα πολύ μεγάλο μέρος, αν όχι την πλειοψηφία του πληθυσμού. Η βάση του βρίσκεται ακριβώς στη μη αντίληψη του εαυτού ως ολότητα, στην αποσύνδεση από τον εαυτό, τη μη δυνατότητα να βιώσεις, να αναγνωρίσεις, να ονοματίσεις το συναίσθημά σου και να το εξωτερικεύσεις ώστε να το διαχειριστείς και σε ένα ιδιότυπο είδος καταστολής και καταπίεσης. Όταν δεν μπορείς να μιλήσεις εσύ, μιλάει το σώμα σου για σένα μέσω του συμπτώματος. Το σύμπτωμα λοιπόν είναι ο λόγος που χρησιμοποιεί το σώμα για να εκφράσει το άγχος, την ανασφάλεια, την οργή, τον θυμό, τον φόβο, όταν το άτομο δεν μπορεί να το κάνει.
Πώς μπορεί να μη συνδέεται αυτή η αποσύνδεση με την αποσύνδεση του εργαζόμενου από το προϊόν της εργασίας του, που με βάση ακόμα και τις δικές τους έρευνες, καλλιεργεί ένα αίσθημα ματαίωσης και εξάντλησης; Η αποσύνδεση και ο μη έλεγχος επί της παραγωγικής διαδικασίας αφαιρεί κάθε δημιουργικό χαρακτήρα από την εργασία, αφαιρεί τη βίωσή της ως πηγή ανάπτυξης και άντλησης ευχαρίστησης ως πεδίο δημιουργικής πρωτοβουλίας και εντείνει ένα αίσθημα εξάντλησης και μη αυτονομίας. Πώς να μη συνδέεται αυτή η αποσύνδεση με την αποξένωση του ανθρώπου από τους άλλους και τον εαυτό;
Ο Μαρξ μίλησε για την έννοια της αλλοτρίωσης ως μια απεικόνιση του ψυχικού και σωματικού αντίκτυπου του καπιταλισμού στους ανθρώπους. Και όλη η ουσία της έγκειται στη διάκριση που εμφανίζεται στον καπιταλισμό μεταξύ ανθρώπινης ύπαρξης και ουσίας. Εν τη γενέσει, ο καπιταλισμός διαχωρίζει τα υποκείμενα από την ουσία τους ως συνέπεια και μόνο της ύπαρξής τους. Και μάλιστα με βασικό στοιχείο την εξατομίκευση και το ατομικό, χάνεται κάθε έννοια κοινότητας, κοινωνικής συνοχής και συλλογικού βιώματος. Ειδικά σήμερα ο ολοκληρωτικός καπιταλισμός καταστέλλει άγρια κάθε αντίσταση, φιμώνει την ίδια μας τη φωνή με πολύπλευρους τρόπους, αφαιρεί τον έλεγχο πάνω στον ίδιο τον εαυτό, διασπά το σωματικό με το ψυχικό και χάρη της λειτουργικότητας και της παραγωγικότητας προωθεί την κυριαρχία της σκέψης, της εκλογίκευσης, του διανοητικού, έναντι της βίωσης ή της διαχείρισης ενός συναισθήματος.
Η επαγγελματική εξουθένωση (burnout) ως σύμπτωμα του καπιταλισμού των τελευταίων χρόνων βασίζεται ακριβώς σ’ αυτήν την εσωτερίκευση των κριτηρίων παραγωγικότητας, όπου το άτομο βλέπει την αξία του συνδεδεμένη με την επίδοση, τον στόχο, την ταχύτητα που οδηγεί στην εξάντληση, το χρόνιο στρες, τη σωματοποίηση και την ενοχή αν νιώθει ότι υστερεί σε κάτι από τα παραπάνω. Το σώμα λοιπόν γίνεται κατά μία έννοια πεδίο αντίστασης, εκφράζοντας μέσω των συμπτωμάτων αυτά που δεν μπορούν να ειπωθούν ή να βιωθούν.
Είναι η ψυχική δυσφορία λοιπόν διαταραχή, και ατομικό ζήτημα; Τα ψυχικά φαινόμενα δεν είναι ατομικές εμπειρίες αλλά διαμορφώνονται και καθορίζονται σε σημαντικό βαθμό από τις σχέσεις εξουσίας, την ταξική διάκριση, τις ιστορικές συνθήκες της εποχής. Η ραγδαία φτωχοποίηση, οι κοινωνικές ανισότητες, η έμφυλη καταπίεση, οι αποκλεισμοί, οι περιβαλλοντικές κρίσεις, ο πόλεμος, η ανελευθερία εγγράφονται με πολύπλοκο τρόπο στον ανθρώπινο ψυχισμό. Τα χρόνια μετά τον covid κυριαρχεί επιπλέον ο φόβος, η ανηδονία, η αποεπένδυση του μέλλοντος, μια αίσθηση αδυναμίας και αβοηθητότητας. Το σύστημα «επιλύει» το πρόβλημα διαλύοντας και ιδιωτικοποιώντας δομές, προωθώντας ψυχιατρικά και φαρμακευτικά πρωτόκολλα που κρατούν τα άτομα σε καθεστώς εξάρτησης και λειτουργούν όχι με βάση την ουσιαστική φροντίδα και την ολιστική θεραπεία, αλλά τη διατήρηση της παραγωγικότητας και βέβαια την εμπορευματοποίηση και το κέρδος που αποκομίζει το κεφάλαιο. Ο τρόπος άλλωστε που δομούνται τα διαγνωστικά κριτήρια για τις ψυχικές διαταραχές (το DSM-5, το ICD 10) ακολουθεί ακριβώς την κατεύθυνση της εμπορευματοποίησης της υγείας από τη μία, εισάγοντας νέες κατηγορίες νοσημάτων με την αντίστοιχη φαρμακευτική αντιμετώπιση, και από την άλλη τον εγκλωβισμό του υποκειμένου που δυσφορεί σε μια ταμπέλα.
Από την άλλη πλευρά, η ψυχολογικοποίηση των πάντων, το να αποδίδεις τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τα κίνητρα σε αμιγώς ψυχολογικούς παράγοντες, αποκόπτει το ζήτημα της ψυχικής υγείας από την κοινωνική του βάση και από την πάλη ενάντια στον καπιταλισμό που είναι το υπόβαθρο της ψυχικής δυσφορίας. Μόνο σε μια κοινωνία χωρίς εκμετάλλευση, καταπίεση και αλλοτρίωση μπορεί το άτομο να αναπτυχθεί ολόπλευρα. Η πάλη λοιπόν ενάντια στην ιδιωτικοποίηση και την διάλυση του τομέα της ψυχικής υγείας και απεξάρτησης, για δημόσιες, δωρεάν ποιοτικές δομές ψυχικής υγείας που θα παρέχουν ποιοτική φροντίδα, πολύπλευρη και με διαφορετικές προσεγγίσεις ψυχοθεραπεία, πρωτοβάθμια πρόληψη και δομές ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης και επανένταξης, είναι αγώνας για την ίδια τη ζωή και την ψυχική ευημερία.
Τέλος, η καλύτερη απάντηση στο αίσθημα αβοηθητότητας και μοναξιάς της εποχής μας είναι η συλλογικότητα και η συλλογική πάλη, η αλληλεγγύη, η συντροφικότητα, η ισότητα, η φροντίδα για τον εαυτό και τους άλλους. Γιατί μόνο μέσα στο συλλογικό γίγνεσθαι αυξάνεται η ψυχική μας ανθεκτικότητα και η κρίση γίνεται ευκαιρία για μια αξιοβίωτη ζωή.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 30-31 Μαΐου 2026
