Αιμιλία Καραλή
Οι εκπαιδευμένοι από το σύστημα αλγόριθμοι εκπαιδεύουν το κοινό τους, προσαρμόζοντας και ερμηνεύοντας κατά τα συμφέροντά τους το τι σημαίνει βία, σεμνότητα και ηθική. Τα «μαστόδοντα της επικοινωνίας», κατά τον Ιγνάσιο Ραμονέ, έχουν σφετεριστεί αυτές τις έννοιες για τα δικά τους συμφέροντα και μόνο.
Ο Πέρσης μαθηματικός Μοχάμεντ ιμπν Μουσά αλ Χουαρίσμι, «ο πατέρας της άλγεβρας», εισήγαγε τον αλγόριθμο, την κινητήρια πλέον δύναμη του Διαδικτύου και των διαφόρων εφαρμογών του. Όταν ο καθηγητής, τότε, του Μπέρκλεϊ Χρήστος Παπαδημητρίου θέλησε να βάλει μια φωτογραφία του μεγάλου μαθηματικού στο εξώφυλλο του -συλλογικού- βιβλίου του Αλγόριθμοι, οι εκδότες χωρίς κάποια προειδοποίηση τον αγνόησαν. Έβαλαν κάποιο απλό εξώφυλλο γιατί «κανείς δεν θα αγόραζε ένα βιβλίο με τη φωτογραφία ενός άντρα με τουρμπάνι». Ήταν το σωτήριο έτος 2009. Το «τουρμπάνι» είχε καταστεί πλέον από τους «αλγορίθμους» των μηχανών αναζήτησης το υπ’ αριθμόν ένα σύμβολο της διεθνούς τρομοκρατίας (εκτός κι αν το φορούσαν Σαουδάραβες σουλτάνοι και εμίρηδες, για παράδειγμα).
Και αν το περιστατικό αυτό δεν είναι και πολύ γνωστό είναι πολλά τα γεγονότα που αποδεικνύουν ότι οι αλγόριθμοι που ρυθμίζουν τη ροή και την προβολή ειδήσεων και φωτογραφιών προγραμματίζονται με βάση συγκεκριμένες πολιτικές και ιδεολογικές ορίζουσες. Και όλα αυτά στον θαυμαστό κόσμο κυρίως του Google και ιδίως του Facebook. Από τα πιο γνωστά είναι το κατέβασμα της φωτογραφίας από τον πόλεμο του Βιετνάμ, της Παν Τι Κι Πουκ, του κοριτσιού που έτρεχε, το 1972, να σωθεί από τον βομβαρδισμό με ναπάλμ του χωριού της στο Βιετνάμ καμένη η ίδια από αυτές. Η τιμημένη με βραβείο Πούλιτζερ (1973) φωτογραφία του Νικ Ουτ κατηγορήθηκε, το 2016, ότι προωθεί την παιδική πορνογραφία.
Με την ίδια κατηγορία κατέβηκε, το 2019, η φωτογραφία του επίσης βραβευμένου με Πούλιτζερ Γιάννη Μπεχράκη που απεικόνιζε μια μητέρα από τη Σομαλία να δίνει νερό από ένα μπιτόνι στο γυμνό σκελετωμένο της παιδί. Η φωτογραφία είχε τραβηχτεί το 1992 κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου και του λιμού που έπληττε λόγω αυτού τη χώρα. Το 2018 αντίστοιχη τύχη είχε η φωτογραφία της αποστεωμένης Αμάλ ενός εφτάχρονου κοριτσιού από την Υεμένη θύμα της λιμοκτονίας λόγω των αεροπορικών επιθέσεων που δεχόταν η χώρα της από τους βομβαρδισμούς που υφίστατο από τον συνασπισμό Σαουδικής Αραβίας και ΗΠΑ. Φωτογραφίες από τη διάσωση παράτυπων μεταναστών από τους οποίους είχαν σκόπιμα αφαιρεθεί τα ρούχα, από το γειτονικό κράτος (Έβρος 2022), λογοκρίθηκαν σαν «σεξιστικού περιεχομένου» και επιβλήθηκαν ποινές σε χρήστες που ανάρτησαν τα ρεπορτάζ.
Συχνές είναι όμως και οι παρεμβάσεις του Facebook σε φωτογραφίες που αποτυπώνουν την αστυνομική βία σε διαδηλώσεις. Άλλοτε μετακινούνται χαμηλά στη ροή, άλλοτε αποτελούν αφορμή για να απενεργοποιηθούν λογαριασμοί με την δικαιολογία ότι «παραβιάζουν τους όρους της κοινότητας».
Η Ιερή Εξέταση του κυβερνοχώρου εμπλουτίζει καθημερινά τους καταλόγους των απαγορεύσεών της
Και φτάνουμε στις φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944. Τις πρώτες μέρες της δημοσίευσής τους η Google τις παρουσίαζε θολωμένες με την ένδειξη: «Προσοχή, άσεμνο περιεχόμενο!». Ενδιαφέρουσα είναι η εξήγηση από την υπηρεσία τεχνητής νοημοσύνης της εταιρείας. Παραδέχεται το «λάθος» και συνοπτικά ρίχνει το φταίξιμο στους αλγορίθμους που δεν είναι εκπαιδευμένοι στην ιστορία αλλά αναλύουν μόνο πίξελ και σχήματα. Μπορεί σε ασπρόμαυρες, χαμηλής ανάλυσης ιστορικές φωτογραφίες να μπερδέψουν «τις σκιές, τα φθαρμένα ρούχα των κρατουμένων, ή τις στάσεις του σώματος με γυμνό ή βίαιες σκηνές που παραβιάζουν τις πολιτικές περιεχομένου.» Η ρύθμισή τους αυτή τους κάνει «υπερβολικά προσεκτικούς» για «να αποφευχθεί η εμφάνιση πορνογραφικού ή εξαιρετικά βίαιου περιεχομένου».
Ανιστόρητοι προστάτες λοιπόν της σεμνότητας και της ηθικής οι αλγόριθμοι! Πώς γίνεται βέβαια αυτή η ηθική να προσανατολίζεται σε ντοκουμέντα που αποκαλύπτουν τη βία διαφόρων κρίκων και αποφάσεων της εξουσίας, είναι δύσκολο να εξηγηθεί. Ή, μάλλον, πολύ εύκολο αν δούμε ότι επιχειρεί να καλύψει ή και να εξαφανίσει εκείνη τη βία που προκαλούν όσοι εξαπολύουν την αγριότητα του πολέμου, της πείνας, της εξαθλίωσης των ανθρώπων.
Καθημερινά φανερώνεται ότι οι εκπαιδευμένοι με αυτές τις αρχές αλγόριθμοι εκπαιδεύουν το κοινό τους, προσαρμόζοντας και ερμηνεύοντας κατά τα συμφέροντά τους το τι σημαίνει βία, σεμνότητα και ηθική. Τα «μαστόδοντα της επικοινωνίας», κατά τον Ιγνάσιο Ραμονέ, έχουν σφετεριστεί αυτές τις έννοιες για τα δικά τους συμφέροντα και μόνο. Η Ιερή Εξέταση του κυβερνοχώρου εμπλουτίζει καθημερινά τους καταλόγους των απαγορεύσεών της. Στο παλμαρέ της περιλαμβάνονται ακόμη και πίνακες ζωγραφικής που σκανδάλισαν τα μάτια των ελεγκτών της, όπως του Κουρμπέ και του Νταλί. Η «Γκερνίκα» του Πικάσο μπορεί ακόμη να περιμένει.
Οι όποιες, προς το παρόν, ρωγμές μιας ουσιαστικής πληροφόρησης είναι απλώς ένα άλλοθι πολυφωνίας, μέχρις ότου ούτε και αυτό δεν θα χρειάζεται πια. Οι σύγχρονοι Τορκουεμάδες και Σαβοναρόλες θα εξακολουθούν να ρίχνουν στην πυρά την αλήθεια, τη γενναιότητα, την ομορφιά, τη δικαιοσύνη. Θα έχουν άραγε το δικό τους τέλος;
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 14-15 Μαρτίου 2026
