Παναγιώτης Μαυροειδής
Αφιέρωμα: Ουκρανία δύο χρόνια μετά
▸ Οι πόλεμοι του κεφαλαίου στον ολοκληρωτικό καπιταλισμό έχουν όλα τα χαρακτηριστικά των ιμπεριαλιστικών μαζί με νέες ποιοτικές πλευρές
Ο φονικός πόλεμος στην Ουκρανία, είναι μία μόνο (αιματηρή) εκδήλωση της τάσης εισόδου σε μια νέα εποχή πολέμων. Μέση Ανατολή, Ταϊβάν, Καύκασος, Νότια Κινεζική Θάλασσα, Αρκτικός Πόλος, αμόκ εξοπλισμών, πόλεμος δορυφόρων στο διάστημα, ρητορική περί χρήσης πυρηνικών, όλα δένονται στο ίδιο κουβάρι. Ενεργειακοί πόροι και δρόμοι, σπάνιες γαίες και μέταλλα υπερ-πολύτιμα για την «πράσινη» και «ψηφιακή» μετάβαση, εκτάσεις για εντατική αγροτική καλλιέργεια, θαλάσσιοι και χερσαίοι δρόμοι μεταφοράς εμπορευμάτων, αλλά και ανθρώπινο εργατικό δυναμικό προς φθηνή εκμετάλλευση, αποτελούν το αντικείμενο του κυνηγητού. Οι αφορμές ποικίλλουν, όμως όλα εντάσσονται σε θανατηφόρα διαπάλη ισχυρών καπιταλιστικών κέντρων για παγκόσμια κυριαρχία.
Οι ΗΠΑ έχουν λόγους να επιταχύνουν τη δυναμική του πολέμου, αξιοποιώντας την αναμφισβήτητη στρατιωτική υπεροπλία τους, καθώς σε επίπεδο οικονομίας χάνουν έδαφος προς όφελος της Κίνας. Στο «βάθος», άλλωστε, ο στόχος για τις ΗΠΑ είναι η Κίνα. Επιδιώκουν, έτσι, μια τυφλή δέσμευση της ΕΕ σε μια αποφασιστική αναμέτρηση με τη Ρωσία, που θα απελευθερώνει τις δικές τους προτεραιότητες στον Ειρηνικό. Τα παιχνίδια «φιλίας» του Τραμπ απέναντι στον Πούτιν και η πίεση στην ΕΕ να αναλάβει μόνη της το κόστος του πολέμου στην Ουκρανία δεν συνιστούν αλληλεγγύη «πατριωτών» και «παραδοσιοκρατών», όσο σαφή προτεραιότητα στην αντιμετώπιση της Κίνας και επιδίωξη να «κοντύνει» ο ευρωπαϊκός «εταίρος» τους.
Η Γερμανία, όπως και η Γαλλία, συμμετέχουν στον ουκρανικό πόλεμο με εξοπλιστικά προγράμματα μαμούθ και πακτωλό χρηματοδότησης στον Ζελένσκι. Αφενός, για να είναι παρούσες στη σκοπούμενη (ωστόσο αμφίβολη) «νίκη» και «ανοικοδόμηση». Αφετέρου, για να μην χάσουν ακόμη περισσότερα, καθώς πλέον ο άξονας «Ουάσιγκτον-Βερολίνο- Παρίσι», τείνει να αντικατασταθεί από τον άξονα «Ουάσιγκτον-Λονδίνο-Βαρσοβία» και η ΕΕ μπαίνει σε δοκιμασία.
Η προστασία των Ρωσόφωνων από τους ναζιστές του Ζελένσκι ήταν το πρόσχημα για την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, αλλά όχι η βασική αιτία. Η αναβαθμισμένη καπιταλιστική Ρωσία σε σύγκριση με τη εποχή του επαίτη Γιέλτσιν (1991-1999) και της αίτησης Πούτιν για είσοδο στο ΝΑΤΟ (2000) «έπρεπε» να αντιδράσει στο σχέδιο απώλειας του οικονομικού και πολιτικού ελέγχου της στη μετασοβιετική Ουκρανία που ύφαινε σταδιακά (με χρήμα, πραξικόπημα και φασίστες) η Δύση. Θεώρησε, επίσης, ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή να κεφαλαιοποιήσει τη συμμαχία αμοιβαίου συμφέροντος με τη Γερμανία (αγωγοί), με ένα άλμα αναδιάταξης των συσχετισμών που θα έπληττε παράλληλα τα σχέδια εξάπλωσης του ΝΑΤΟ.
Η Κίνα, από την πλευρά της, επιταχύνει εντυπωσιακά το εξοπλιστικό της πρόγραμμα και δηλώνει ότι αργά ή γρήγορα η Ταϊβάν θα ενσωματωθεί στον «εθνικό κορμό». Ωστόσο, προτιμά να παρουσιάζεται ως η ειρηνική δύναμη που εγγυάται την «καλή παγκοσμιοποίηση», ενώ στέκεται προσεκτικά μεν αλλά σταθερά στο πλευρά της Ρωσίας. Επωφελείται τόσο από την ανακατεύθυνση των ενεργειακών ροών ανατολικά όσο και από την κάλυψη του κενού βιομηχανικών και άλλων πωλήσεων λόγω των κυρώσεων στη Ρωσία. Την ίδια στιγμή, εντείνει τους οικονομικούς και πολιτικούς δεσμούς της με τον λεγόμενο «παγκόσμιο Νότο» με επενδυτικά σχέδια, εμπορικές ανταλλαγές και δάνεια.
Ο ανταγωνισμός μεταξύ των καπιταλιστικών οικονομιών δεν είναι κάτι καινούργιο. Το νέο ποιοτικό στοιχείο είναι ότι τείνει να πάρει τη μορφή ανταγωνισμού δύο μπλοκ, παρά το γεγονός ότι αυτά δεν έχουν αποκρυσταλλωθεί πλήρως και παρά την ποικιλομορφία των αντιθέσεων που υπάρχει εντός τους. Αυτό εκ των πραγμάτων δημιουργεί τον κίνδυνο μιας γενικευμένης πολεμικής αναμέτρησης, ξεφεύγοντας από τους πολέμους αντιπροσώπων.
Στο στρατιωτικό επίπεδο, απέναντι από το ΝΑΤΟ βρίσκεται ο άξονας Κίνας-Ρωσίας-Ιράν και άλλων. Στη γεωοικονομική σφαίρα, από τη μια βρίσκεται η «Δύση» των πλουσιότερων χωρών (G7) και από την άλλη o «Νότος» με τις BRICS που διευρύνονται. Μήπως, λοιπόν, η Ινδία ή οι μουλάδες της Σαουδικής Αραβίας είναι με τον «προοδευτικό Νότο» ενάντια στην «ιμπεριαλιστική Δύση»; Πρέπει να είναι ξεκάθαρο ότι δεν πρόκειται για μπλοκ με αντίπαλα πολιτικά και κοινωνικά σχέδια, αλλά για καπιταλιστικά μπλοκ, απέναντι στα οποία η κομμουνιστική αντικαπιταλιστική Αριστερά πρέπει να βρεθεί με όρους πολιτικής και ταξικής ανεξαρτησίας. H πρόβλεψη για άνοδο των εκατομμυριούχων και του επενδυτικού πλούτου τους κατά 85% την ερχόμενη δεκαετία στις χώρες της BRICS (μεγαλύτερη από την αντίστοιχη άνοδο στις χώρες της G7), είναι χαρακτηριστική.
Ο καπιταλισμός έχει βαθύνει τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα του και έχει αλλάξει την «γεωγραφία» του. Πρώην αποικιοκρατούμενες χώρες ή παλιότεροι δεδομένοι σύμμαχοι των ΗΠΑ έχουν πλέον τη δική τους οικονομική ισχύ, δυναμική και φιλοδοξία. Το κοινωνικό και ταξικό υπόβαθρο του πολέμου είναι ακριβώς η ανταγωνιστική διαρκής ανάπτυξη διαφορετικών καπιταλιστικών/ιμπεριαλιστικών κέντρων — δυστυχώς, σε ένα πλαίσιο απουσίας ορατής επαναστατικής απειλής στο εσωτερικό τους.
Το μεγαλύτερο λάθος θα ήταν να θεωρήσει κανείς ότι τα πολεμικά επεισόδια είναι «παίγνια» διαφορετικών μερών του κεφαλαίου, που ωστόσο τελικά «θα τα βρουν». Το αντίθετο: Όσο πιο σύγχρονος είναι ο καπιταλισμός τόσο αποδεικνύεται ανίκανος να αποτρέψει τον πόλεμο που εκτρέφει. Άλλο τόσο άγνωστη είναι η έκβαση και κλιμάκωσή του, ακόμη και για αυτούς που έχουν την πρωτοβουλία.
Όσο πιο σύγχρονος είναι ο καπιταλισμός τόσο αποδεικνύεται ανίκανος να αποτρέψει τον πόλεμο που εκτρέφει
«Το μοίρασμα του κόσμου έχει ολοκληρωθεί. Στο εξής ο κόσμος θα ξαναμοιράζεται διαρκώς». Αυτό σημείωνε ο Λένιν το 1916, ορίζοντας τον ιμπεριαλισμό, ως το ανώτατο (νεότερο) στάδιο του καπιταλισμού. Από τότε έχουν περάσει 117 χρόνια. Ο καπιταλισμός εξελίχθηκε σε νέο στάδιο, ωστόσο το διαρκές «ξαναμοίρασμα» του κόσμου αποδεικνύεται βασικός «νόμος» του. Αυτή η ληστρική «αναδιανομή» δεν περιορίζεται στον αρπακτικό επεκτατισμό κάποιων, αιώνια ίδιων χωρών, αντίθετα εμφανίζονται και νέοι «παίκτες». Επιπλέον –και αυτό είναι το σημαντικότερ– τέμνει και ανατέμνει όχι μόνο τα κρατικά σύνορα, τα οποία ξαναχαράζονται, αλλά και το «εσωτερικό» όλων των χωρών. Αλέθει κυριολεκτικά τις εργατικές τάξεις εντός συνόρων και τη φτωχολογιά που είναι αναγκασμένη σε διαρκή προσφυγική κίνηση λόγω και των πολέμων.
Αν μιλούσαμε με όρους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και τα λόγια του Λένιν, η αναμέτρηση στην Ουκρανία (και γενικότερα) είναι ο ορισμός του ιμπεριαλιστικού, άδικου και αντιδραστικού και από τις δύο πλευρές, πολέμου. Ακόμη ορθότερα, πρέπει να μιλάμε για φονικούς πολέμους του κεφαλαίου στην εποχή του ολοκληρωτικού καπιταλισμού. Εμφανίζονται όλα τα απαίσια χαρακτηριστικά των ιμπεριαλιστικών πολέμων κατάκτησης, μαζί με την υπερ-ανάπτυξη νέων ποιοτικών πλευρών, όπως η οργανικότερη σύμφυση με τους οικονομικούς πολέμους, ο πυρηνικός κίνδυνος, η ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης, ο πόλεμος των πληροφοριών, ο δορυφορικός διαστημικός πόλεμος και άλλα.
