Φώντας Παπαδημητρίου
Το νομικό πλαίσιο που διέπει τον αστικό στρατό εξετάζει με αναλυτικό και διεισδυτικό τρόπο ο Γιάννης Παπαδήμας στο βιβλίο του Στρατός και ατομικές ελευθερίες, Παραβιάσεις δικαιωμάτων στρατευμένων στην Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία. Δεν πρόκειται για μια ακαδημαϊκή ματιά. Ο συγγραφέας θέτει την επιστημονική του προσέγγιση στην υπηρεσία του κινήματος για τα δικαιώματα των στρατευμένων, όπου και δραστηριοποιείται.
Το βιβλίο του Γιάννη Παπαδήμα Στρατός και ατομικές ελευθερίες, Παραβιάσεις δικαιωμάτων στρατευμένων στην Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία (εκδόσεις Επίκεντρο) αποτελεί μια επιστημονική καταγραφή της νομικής αντιμετώπισης του στρατού και των υπηρετούντων σε αυτόν από το αστικό κράτος. Ο συγγραφέας σε αυτό το βιβλίο, που αποτέλεσε την διδακτορική του διατριβή, συνδύασε την επιστήμη του, τη νομική επιστήμη, για να μιλήσει σε ένα πεδίο που δραστηριοποιείται πολιτικά και αγωνιστικά μέσω της Επιτροπής Αλληλεγγύης Στρατευμένων. Και δημιούργησε έτσι ένα αναλυτικό οδηγό για τα δικαιώματα των στρατευμένων σε όλα τα πεδία της ζωής του στρατού, επιστημονικά τεκμηριωμένο, λαϊκά κατανοητό και χρήσιμο για όσους επιλέγουν την αγωνιστική στάση απέναντι στον αστικό στρατό.
Καταρχάς, το βιβλίο μάς προσφέρει μια ιστορική αναδρομή, στο πρώτο μέρος του, για τη δημιουργία του στρατού από τα πρώτα χρόνια συγκρότησης του ελληνικού κράτους μέχρι τα πρόσφατα χρόνια, με ξεχωριστή θέση στις θεωρίες για τον εκδημοκρατισμό του και για τα όρια εφαρμογής τους. Και σε αυτό μέρος ξεχωρίζει το κεφάλαιο για τις διεκδικήσεις από και για τους ίδιους τους φαντάρους, το κίνημα για τον στρατό της δεκαετίας του 1980, τις αντιφάσεις και τους αγώνες μετά το 1990 με τη σημαντική συνεισφορά των δυνάμεων της αντικαπιταλιστικής αριστεράς. Πρόκειται για εξαιρετικά χρήσιμη καταγραφή.
Στην εισαγωγή στη βασική θεματική του το βιβλίο μάς δίνει το γενικό πλαίσιο της θητείας, τον ρόλο που δίνει στον στρατό το αστικό κράτος, με την υποχρέωση συνταγματικότητας των όποιων ενεργειών, αλλά και τις αρχές της αναλογικότητας και της ισότητας των εντολών προς τους στρατευμένους. Η υποχρέωση εκτέλεσης διαταγών, η υπακοή, έρχεται μαζί με τη συνταγματικότητα άρνησης εκτέλεσης παράνομων ή αντισυνταγματικών διαταγών. Καταρρίπτει δε την ανάγκη που προβάλει το πολιτικό κατεστημένο ο στρατός να λειτουργεί σαν «ειδική εξουσιαστική σχέση», σαν άβατο, σαν ειδική κατηγορία έλλειψης δικαιωμάτων και απαντάει με την ανάδειξη της θέσης ότι «ο φαντάρος είναι πολίτης με στολή».
Πολλά από τα πεδία που βάζει ο συγγραφέας κάτω από το πρίσμα της νομικής εξέτασης στη συνέχεια συνορεύουν με σχεδόν όλες τις πλευρές του αγώνα για τα δικαιώματα των στρατευμένων. Το δικαίωμα συμμετοχής ένστολων σε συγκεντρώσεις. Οι ελευθερίες στην έκφραση, θέμα πάντα επίκαιρο και πρόσφατα με τις ποινές σε φαντάρους που αντιδρούν στον πόλεμο στο Ιράν, όπου έχει ιδιαίτερη σημασία η ιστορική αναφορά στην υπόθεση Γρηγοριάδη. Η ανάγνωση εφημερίδων. Η αναφορά των στρατευμένων μέσα στα στρατόπεδα με τα εμπόδια που βάζει η προφορικότητα, η μη καταγραφή των αιτημάτων. Όλο το πλαίσιο γύρω από τα ζητήματα της έκφρασης της θρησκευτικής συνείδησης, όπως ο πολιτικός όρκος, ειδικό κεφάλαιο εδώ οι αντιρρησίες συνείδησης. Τα ζητήματα της υποχρεωτικής εργασίας, φαντάροι που προσφέρουν εργασία σε λέσχες αξιωματικών, κέντρα διακοπών στελεχών, αλλά και εκτός στρατοπέδων. Το σύστημα δικαιοσύνης στον στρατό, «ειδικό» χωρίς επαφή με το γενικότερο δίκαιο, με αποτέλεσμα σε πολλές περιπτώσεις την καταστολή αγωνιστικών διαθέσεων μέσω άδικα επιβαλλόμενων ποινών. Η αρχή της ισότητας και πως εφαρμόζεται ή καταπατείται, π.χ. στο ζήτημα των αδειών με τα γνωστά βύσματα. Η κακομεταχείριση του στρατευμένων, το γνωστό καψόνι. Η συναίνεση για την τοποθέτηση σε ειδικά σώματα, προφανής η συσχέτιση με τις μεταθέσεις σε ΕΛΔΥΚ.
«Οι οπλίτες θητείας είναι η περισσότερο εκτός δικαίου κατηγορία Ελλήνων. Η ειδική εξουσιαστική σχέση ως χώρος ελεύθερος από το δίκαιο επιβιώνει στην πράξη»
Τέλος, το βιβλίο μάς προσφέρει και πολιτικά συμπεράσματα. Ο συγγραφέας σε πολλές περιπτώσεις διατυπώνει άποψη όχι για να ξεπεράσει την επιστημονική του ιδιότητα αλλά για να καταδείξει με βάση αυτή τα όρια της νομικής αντιμετώπισης και τους περιορισμούς στην εφαρμογή του δικαίου όταν μιλάμε για στρατευμένους. Όπως η θέση ότι το κράτος έχει πάρει το μέρος των αξιωματικών έναντι των κληρωτών, με κορυφαία απόδειξη τη διάκριση στο δικαίωμα στον σχηματισμό ενώσεων, τον συνδικαλισμό δηλαδή, που για τα μόνιμα στελέχη επιτρέπεται ενώ για τους οπλίτες δεν έχει κατοχυρωθεί. Ή το πρώτο σημείο που αναφέρεται στο κεφάλαιο των συμπερασμάτων του βιβλίου: «Οι οπλίτες θητείας είναι η περισσότερο εκτός δικαίου κατηγορία Ελλήνων. Η ειδική εξουσιαστική σχέση ως χώρος ελεύθερος από το δίκαιο επιβιώνει στην πράξη». Άλλο ένα παράδειγμα διατύπωσης γνώμης, η καθαρή θέση για κατάργηση της ειδικής στρατιωτικής δικαιοσύνης.
Αναφέρεται στο οπισθόφυλλο της έκδοσης «Η χρησιμότητα του βιβλίου για κάθε στρατιώτη και επαγγελματία των ενόπλων δυνάμεων είναι μέγιστη». Θα προσθέταμε και για όποιον τοποθετεί τον εαυτό του συμμέτοχο σε ένα κίνημα μαζικό μέσα και έξω από τον στρατό και στο πλευρό των στρατευμένων για τα δικαιώματά τους.
