Νίκος Πελεκούδας
Στο τελευταίο βιβλίο του Κώστα Παλούκη (Όταν οι αστοί τρομάξαν… Η υπόθεση του Μιχάλη Μπεζεντάκου: Στιγμιότυπα ενός «κοινωνικού εμφυλίου πολέμου») δεν παρουσιάζεται μόνο η ηρωική και τραγική ιστορία του Μιχάλη Μπεζεντάκου, αλλά και ο κοινωνικός εμφύλιος του μεσοπολέμου όπου η εργατική τάξη της εποχής και οι πρωτοπορίες της αμφισβητούσαν ανοιχτά την αστική εξουσία και το «μονοπώλιο της βίας» της.
Το βιβλίο του Κώστα Παλούκη Όταν οι αστοί τρομάξαν… Η υπόθεση του Μιχάλη Μπεζεντάκου: Στιγμιότυπα ενός «κοινωνικού εμφυλίου πολέμου» (εκδόσεις Ο Μωβ Σκίουρος), έχει την αφορμή αλλά και την αιτία συγγραφής του. Η αφορμή είναι η παρουσίαση της σύλληψης, φυλάκισης, απόδρασης και του τραγικού τέλους του Μιχάλη Μπεζεντάκου. Η αιτία είναι το να αποκαταστήσει τη θέση που αρμόζει στην ταξική πάλη του Μεσοπολέμου, στα χαρακτηριστικά του κοινωνικού εμφυλίου που είχε, και τα όρια και τις δυνατότητες της πάλης των κομμουνιστών. Όχι μόνο ως προοίμιο της μεγαλειώδους και τραγικής δεκαετίας του 1940, αλλά και στη δυναμική που αυτοτελώς είχε σε ό,τι αφορά τις πολιτικές εκβάσεις της.
Στην πολιτική και ιστορική βιβλιογραφία κατά κανόνα ο Μεσοπόλεμος, που συνοδεύτηκε και στην Ελλάδα με την άνοδο του κομμουνισμού και του φασισμού, αντιμετωπίζεται ως μια προσωρινή διαταραχή στην κατά τα άλλα ειρηνική πορεία της Ευρώπης αλλά και όλου του κόσμου. Αυτή η αντίληψη συμπληρώνεται με μια σταθερή προσπάθεια απαξίωσης της δράσης της εργατικής τάξης, σε ένα πλαίσιο όπου η ελληνική κοινωνία αντιμετωπίζεται ως ένα άθροισμα ατομικοτήτων, οριακά αταξική. Ακόμα και όταν αναγνωρίζεται ο πολιτικός ρόλος της εργατικής τάξης, αυτή εμφανίζεται με σπασμωδικές εξάρσεις και μακρές υφέσεις. Ο Παλούκης αναδεικνύει τα αιτήματα, τους λόγους, τις διακηρύξεις, τους «υπέργειους» και «υπόγειους» τρόπους που η εργατική διεκδίκηση και η κομμουνιστική πάλη είναι παρούσα. Με τρόπο που μπορεί πράγματι να τρομάζει την αστική τάξη. Ο συγγραφέας επισημαίνει με οξυδέρκεια ότι η καθημερινή διεκδίκηση από το κράτος του μονοπωλίου του στη χρήση βίας σε όλα τα επίπεδα, οφείλεται στο γεγονός ότι η δράση των κομμουνιστών, σοσιαλιστών και αγροτιστών ενεργοποιούσε και πολιτικοποιούσε τις αντιστάσεις ενάντια σε εργοδότες, πάτρωνες και γενικά στο πολιτικό καθεστώς. Κάθε απεργία έμοιαζε με εξέγερση ή σε κάθε περίπτωση υπήρχαν οι προϋποθέσεις να μετασχηματιστεί σε κάτι τέτοιο. Γι αυτό άλλωστε και η αστική τάξη ανέχεται ή ενισχύει ανοιχτά φασιστικές ομάδες.
Το κομμουνιστικό φρόνημα, η απεργία, γενικά η αντίσταση απέναντι στην εξουσία αντιμετωπίζονται από το κράτος ως εγκλήματα
Μεγάλη συνεισφορά του βιβλίου είναι και ο εναργής τρόπος με τον οποίο αναδεικνύεται το ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο της κομμουνιστικής και εργατικής πάλης, και ειδικά της βίας. Μιας βίας (ο Μπεζεντάκος συλλαμβάνεται γιατί εκτελεί έναν αστυνομικό για να γλυτώσει άλλο σύντροφο από τη σύλληψη την 1η Αυγούστου 1931 στη Δραπετσώνα) η οποία εξελίσσεται σε καταστάσεις ταξικής πόλωσης, ανηλεών διώξεων από το κράτος καθώς και μιας αντιδραστικής αναμόρφωσης του νομικού πλαισίου όπου το κομμουνιστικό φρόνημα, η απεργία, γενικά η αντίσταση απέναντι στην εξουσία όλο και περισσότερο αντιμετωπίζονται από το κράτος ως εγκλήματα. Αυτή η βία, επισημαίνει ο Παλούκης συνδέεται με γενικότερα ζητήματα τιμής, εκδίκησης και επίδειξης ανδρισμού στις εργατογειτονιές του Πειραιά του Μεσοπολέμου.
Όμως πέρα από τις πολιτικές επισημάνσεις και την ανάδειξη του πολιτισμικού περιβάλλοντος των γεγονότων δεν μπορεί να διαφύγει από τον αναγνώστη η συναρπαστική πραγματικά παρουσίαση όλης της αστυνομικής έρευνας και τα γελοία πολλές φορές αποτελέσματά της υπό το βάρος των προκαθορισμένων στοχεύσεών της. Ταυτόχρονα η περιγραφή της ζωής του Μπεζεντάκου στις φυλακές Συγγρού καθώς και η απόδρασή του, δίνουν δύναμη στο έργο από καθαρά λογοτεχνική άποψη.
Ο Παλούκης -έχοντας τη γνώση από προηγούμενες συγγραφικές εργασίες του- μας δίνει μια εικόνα των αποκλίσεων αλλά και των συγκλίσεων που δημιουργούνται μεταξύ όλων των κομμουνιστικών οργανώσεων στο έδαφος των γεγονότων της 1ης Αυγούστου 1931. Η οποία είχε οριστεί ως Διεθνής Αντιπολεμική Ημέρα από την Κομμουνιστική Διεθνή (1η Αυγούστου 1914 ξεκίνησε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος). Η ημερομηνία έχει κομβική σημασία και για την ελληνική πολιτική ζωή όπως αναλύεται διεξοδικά.
Το τέλος του Μπεζεντάκου ήταν τραγικό. Μετά την απόδρασή του φτάνει στην ΕΣΣΔ Ιούνιο του 1932. Πέφτει θύμα του παρελθόντος του (τροτσκιστής) σε μια περίοδο (Ιανουάριος 1938) που στη Σοβιετική Ένωση το κυνήγι των διαφωνούντων είναι συστατικό στοιχείο της πολιτικής του καθεστώτος. Κατηγορείται για σαμποτάζ σε εργοστάσιο αρχικά, για δολιοφθορά, αλλά και για κατασκοπεία, από τις πιο συνήθεις κατηγορίες που αντιμετώπιζαν οι τροτσκιστές εκείνη τη περίοδο (παρόλο που ο ίδιος έχει αφήσει τον τροτσκισμό). Του προσάπτουν μέχρι και το ότι απέδρασε με τη βοήθεια της Αστυνομίας. Τελικά εκτελείται.
Το βιβλίο του Κώστα Παλούκη είναι αναγκαίο ανάγνωσμα προς πραγματική μελέτη γιατί παρουσιάζει συμπυκνωμένα έναν εμφύλιο πριν τον γνωστό εμφύλιο πόλεμο της δεκαετίας του 1940. Με τις δικές του δυναμικές και όρια. Τέμνοντας τη μεγάλη ιστορία της ταξικής πάλης και του κομμουνιστικού κινήματος, διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα, με την προσωπική ιστορία του Μιχάλη Μπεζεντάκου. Θέτει ερωτήματα για την προσωπική ιστορία και στράτευση των κομμουνιστών σήμερα, στην εξέλιξη των μεγάλων γεγονότων της εποχής μας. Μιας εποχής πολέμων και πολιτικής αντίδρασης, αλλά και επαναστατικών δυνατοτήτων.
Ένα τραγούδι επαναστατικής αισιοδοξίας
Ο συγγραφέας αναφέρεται στη γενεαλογία του γνωστού τραγουδιού «Οι αστοί τρομάξανε και κάστρα φτιάξανε…» ή «Μπεζεντάκος». Αναδεικνύει συναρπαστικά την πολιτισμική διάσταση της εργατικής και κομμουνιστικής πάλης και παρουσιάζει το τραγούδι, με κυρίαρχα τα στοιχεία της επαναστατικής αισιοδοξίας, της εργατικής αυτοσυνειδησίας αλλά και της ταξικής πόλωσης. Το τραγούδι λοιδορεί τους αστούς μέσα από την μυθιστορηματική απόδραση του Μπεζεντάκου, δίνοντας το μήνυμα πως δεν είναι ανίκητοι. Το τραγούδι είναι ένας πραγματικός ύμνος στην ελευθερία και ενώ φαίνεται να υπονοεί το ΚΚΕ, ωστόσο αποφεύγεται μια ρητή αναφορά σε αυτό, άλλωστε η πολιτική γεωγραφία της περιόδου στην αριστερά (ΚΚΕ, ΚΟΜΛΕΑ, ΚΕΟ που ανήκε ο Μπεζεντάκος, ομάδα Σπάρτακος) είναι γνωστό ότι ενέπνεε συνολικά, με διαφορετικούς συσχετισμούς βέβαια, πολλούς εργάτες. Ο Παλούκης διαπιστώνει ότι το επιθετικό πολιτικό ύφος του τραγουδιού βρίσκεται μακριά από τις συμβιβαστικές κατευθύνσεις του ΚΚΕ και του ΚΚΕ Εσωτερικού της Μεταπολίτευσης, γι αυτό και ο Τζαβέλλας το ανέσυρε κυριολεκτικά από την αφάνεια.
