Παναγιώτης Μαυροειδής
Η μεταπολεμική ηγεμονία των ΗΠΑ στον παγκόσμιο καπιταλισμό και η Pax Americana μετά την πτώση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» κλονίζονται από την υποχώρηση της αμερικανικής οικονομίας έναντι της Κίνας και άλλων ανταγωνιστών της. Η αμερικανική ηγεμονία μέχρι τώρα υπήρχε μέσα από ένα ολόκληρο δίκτυο διεθνών θεσμών συναίνεσης. Τώρα έρχονται στο προσκήνιο ο κυνισμός, η γυμνή βία και ο πόλεμος.
Ο Τραμπ, έκφραση ενός καπιταλισμού σε αποσύνθεση
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι στον Τραμπ υπάρχουν έντονα στοιχεία ναρκισσισμού, παρανοϊκότητας, ανοησίας. Οι παλινωδίες του είναι παροιμιώδεις. Όμως αποτελεί επικίνδυνη υποβάθμιση της σοβαρότητας των σύγχρονων εξελίξεων να οδηγείται η πολιτική ανάλυση από τέτοια κριτήρια. Η ιδιαιτερότητα της προσωπικότητας έχει τη σημασία της. Ο Τραμπ μας παρουσιάζεται με ωμή ανεπεξέργαστη ειλικρίνεια ως «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση» του σύγχρονου ολοκληρωτικού καπιταλισμού και της αποσυνθετικής της πορείας και εξαχρείωσης σε όλα τα επίπεδα. Έχει τη σημασία του ότι είναι ηγέτης στην ηγέτιδα δύναμη/χώρα του.
Ίσως αξίζει να θυμηθούμε ότι πολλοί παρουσίαζαν τον Μουσολίνι ως επηρμένη, φαιδρή προσωπικότητα, ενώ άλλοι τον Χίτλερ σαν ημίτρελο, κομπλεξικό άντρα. Δεν έλειπαν στοιχεία και εικόνες γι αυτούς τους χαρακτηρισμούς. Ωστόσο, και οι δύο σηματοδότησαν καίρια, εξέφρασαν και έδωσαν δυναμική στον φασισμό με τεράστιες συνέπειες για την Ευρώπη και την ανθρωπότητα, παρότι δεν τον γέννησαν αυτοί, αλλά η «ανάγκη» του ευρωπαϊκού καπιταλισμού να απαντήσει στις εργατικές επαναστάσεις. Επίσης, μια ολόκληρη πολύ σημαντική αστική οικονομική θεωρία και μορφή πολιτικής διαχείρισης βαφτίστηκε ως «ριγκανισμός», αλλά κατανοούμε πως θα ήταν αστείο να θεωρήσουμε ως δημιουργό της τον μέτριο αμερικανό ηθοποιό Ρόναλντ Ρίγκαν, που έτυχε να είναι πρόεδρος των ΗΠΑ.
Οφείλουμε επίσης να μείνουμε μακριά από υπερβολές που εστιάζουν στα «πρωτοφανή» στοιχεία της αποκαλυπτόμενης σύγχρονης καπιταλιστικής πραγματικότητας. Να μη ξεχάσουμε το μακελειό δύο φονικών παγκόσμιων πολέμων που δεν έγιναν στη λίθινη εποχή (που υποτίθεται ήταν η χειρότερη), αλλά στη νεωτερική εποχή και μάλιστα με κύριο πεδίο διεξαγωγής την πλέον ανεπτυγμένη καπιταλιστικά και τεχνολογικά Ευρώπη!
Κρίση, ανταγωνισμός και πολεμική εποχή
Αν ο «δυναμίτης» στον σημερινό κόσμο είναι η πολύπλευρη κρίση του σύγχρονου ολοκληρωτικού καπιταλισμού, ο «πυροκροτητής» είναι οι ΗΠΑ και η βιασύνη τους να ανατρέψουν την τάση απώλειας της ηγεμονίας τους σε ολόκληρο τον κόσμο. Το θέμα δεν περιορίζεται στην καχεκτική οικονομική ανάπτυξη, ιδιαίτερα στις πλέον ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες όπου παρουσιάζεται και η υπερ-συσσώρευση κεφαλαίων που λιμνάζουν αλλά και χρηματιστηριακών φουσκών που αργά ή γρήγορα θα σκάσουν (με πρώτη αυτή της Τεχνητής Νοημοσύνης). Το πρόβλημα είναι βαθύτερο καθώς κλονίζεται η θεμελιώδης υπόθεση ότι ο καπιταλισμός θα αναπτύσσεται αέναα και κερδοφόρα, μέσω της εκμετάλλευσης της δήθεν ανεξάντλητης πηγής της εργασίας και της ίδιας της φύσης. Η υπόθεση αυτή αποδεικνύεται εγγενώς αδιέξοδη.
Ο μεταπολεμικός κόσμος επικαθορίστηκε από την ηγεμονία του αμερικάνικου καπιταλισμού (μέσω και της συμμαχίας του ΝΑΤΟ), με τους εργατικούς αγώνες στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο, τις μεγάλες εθνικοαπελευθερωτικές επαναστάσεις και κινήματα, να αποτελούν την υπαρκτή αμφισβήτησή της. Ταυτόχρονα, το μπλοκ που συγκροτούσαν η Σοβιετική Ένωση, άλλες χώρες του «υπαρκτού σοσιαλισμού, καθώς και το «κίνημα των αδεσμεύτων», ενώ δεν έθετε θέμα επαναστατικής ανατροπής της παγκόσμιας καπιταλιστικής τάξης πραγμάτων (στο όνομα της «ειρηνικής συνύπαρξης»), εξασφάλιζε κάποια αλληλεγγύη και απαντοχή, ενώ έδινε και περιθώρια διαπραγμάτευσης και καταχτήσεων.
Αυτός ο κατά κάποιο τρόπο «διπολικός» κόσμος μετά την πτώση της ΕΣΣΔ και του «υπαρκτού σοσιαλισμού» έδωσε τη θέση του ή τουλάχιστον την αίσθηση, ενός «μονοπολικού» κόσμου που πολλοί ονόμασαν «Pax americana». Οι ίδιες οι ΗΠΑ ωστόσο, φρόντιζαν να τον ντύνουν με τα φτιασίδια της «πολυμέρειας». Μέσα από ένα πολυσύνθετο δίχτυο στρατιωτικών, πολιτικών, οικονομικών και άλλων πολυεθνικών οργανισμών (ΝΑΤΟ, ΕΕ, ΠΟΕ, ΟΟΣΑ, κλπ), η αμερικάνικη ηγεμονία αποκτούσε τα στηρίγματά της, τους μηχανισμούς κυριαρχίας, πολιτικής, αλλά και ευρύτερα πολιτισμικής επιβολής. Όπως το πανέμορφο δίχτυ της αράχνης αποκρύπτει και προστατεύει το δηλητηριώδες έντομο, που είναι έτοιμο ανά πάσα στιγμή να τρέξει μέσα σε αυτό για να θανατώσει ό,τι το απειλεί.
Η ιστορία όμως διέψευσε τον Φουκουγιάμα που βιάστηκε να πει ότι φτάνει στο τέλος της με την καθολική επικράτηση του καπιταλισμού, που ήταν πλέον μόνος και ανεμπόδιστος. Αντίθετα, δικαίωσε τον Μαρξ που -επιστημονικά και όχι προφητικά- ισχυρίστηκε ότι καπιταλισμός σημαίνει εξ ορισμού ανταγωνισμός στο διεθνές σύστημα. Αποδείχτηκε μάλιστα ότι δεν υπάρχει ανταγωνισμός win-win με βάση το «συγκριτικό πλεονέκτημα» της καθεμίας χωριστής οικονομίας, αλλά, αντίθετα, τα κέρδη της μιας είναι ζημιά της άλλης, έτσι ώστε αυτή η διαδικασία να παίρνει μορφή σκληρής διαπάλης και στις οριακές ιστορικές στιγμές να φτάνει σε πολεμικές αναμετρήσεις. Εδώ είμαστε και σήμερα και μάλιστα με κίνδυνο γενικής ανάφλεξης.
Η αμερικάνικη ηγεμονία υπάρχει ακόμη, σαφώς όμως απειλείται από την άνοδο της Κίνας. Πλέον, ο ηγεμόνας δεν πείθει, πρέπει να επιβληθεί βίαια ακόμη και επί των τέως συμμάχων
Ο καπιταλιστικός ανταγωνισμός διαμορφώνει αντικειμενικά ανισομετρία οικονομικής ανάπτυξης, πολιτικής δύναμης και στρατιωτικής ισχύος. Το αντιφατικό, αλλά όχι χωρίς ερμηνεία, είναι ότι η ίδια η επέκταση και εμβάθυνση των καπιταλιστικών σχέσεων σε όλο τον κόσμο, που έγινε με τους όρους πρόσθετου οφέλους και υπεξαίρεσης από τον ιμπεριαλιστικό πυρήνα με επικεφαλής τις ΗΠΑ, γέννησε και όλες τις υλικές προϋποθέσεις για την ανάδυση νέων ισχυρών καπιταλιστικών χωρών και συσπειρώσεων που αναζητούν ανακατανομή ρόλων και ισχύος. Μπορεί «χθες» οι παράκτιες πόλεις της Κίνας, ως πηγές φτηνού εργατικού δυναμικού με δεμένα χέρια από άποψη ελευθεριών, να ήταν χρυσάφι για τις πολυεθνικές των ΗΠΑ, όμως πλέον άφησαν πίσω τους κεφαλαιακή συσσώρευση, υποδομές και βιομηχανική τεχνογνωσία που «σήμερα» ορθώνονται απειλητικά από τη μεριά της Κίνας.
Κατά τον ίδιο τρόπο, η αναζήτηση της αδιάκοπης ληστρικής εκμετάλλευσης της φύσης, καθιστά σήμερα πιο δραματική τη διαπάλη για τον έλεγχο των όλο και πιο σπάνιων φυσικών πόρων. Η λατρεία της εξόρυξης συνοδεύει την οικολογική κρίση και η πραγματικότητα της ιμπεριαλιστικής αρπαγής τύπου Βενεζουέλας ή Γροιλανδίας περιγελά τη θεωρία της smart «άυλης» ανάπτυξης και της δήθεν «αποσύνδεσης» της καπιταλιστικής παραγωγής από την υποβάθμιση του περιβάλλοντος.
Η αμερικάνικη ηγεμονία υπάρχει ακόμη, σαφώς όμως απειλείται από την άνοδο της Κίνας και ακόμη σαφέστατα, ήδη μετασχηματίζεται. Πλέον, ο ηγεμόνας δεν πείθει, πρέπει να επιβληθεί βίαια ακόμη και επί των τέως συμμάχων!
Η αμερικάνικη οικονομία υποχωρεί γοργά στον βιομηχανικό παραγωγικό τομέα, χάνει κατά κράτος στο διεθνές εμπόριο, κρατάει ωστόσο τα πρωτεία από την Κίνα. Η στρατιωτική υπεροπλία με 800 στρατιωτικές βάσεις σε όλο τον κόσμο, πενταπλάσιες πολεμικές δαπάνες από την Κίνα -με ένα τρισ. δολάρια φέτος, που θα γίνει 1,5 τρισ. την επόμενη χρονιά-, είναι αναμφισβήτητη. Το πλέγμα πολιτικοστρατιωτικών συμμαχιών των ΗΠΑ είναι σαφώς πιο εκτεταμένο και συνεκτικό, από το αδιαμόρφωτο και εξαιρετικά ετερογενές μπλοκ που συγκροτείται από Κίνα, Ρωσία, Ιράν κλπ. Η κυριαρχία στο χρηματοπιστωτικό σύστημα με τον μοναδικό ρόλο του δολαρίου είναι πολύ ισχυρή, ενώ κρατούνται ακόμη τα σκήπτρα της νέας τεχνολογίας.
Αν όμως η στατική εικόνα του συσχετισμού δείχνει ΗΠΑ, η δυναμική δείχνει σαφώς Κίνα. Τα τελευταία 25 χρόνια, το ΑΕΠ των ΗΠΑ έχει σχεδόν τριπλασιαστεί, φτάνοντας τα 30 τρισ., ενισχυμένο από την κυριαρχία τους στις παγκόσμιες χρηματοπιστωτικές αγορές και την τεχνολογική υπεροχή. Η Κίνα ωστόσο αναδείχθηκε δεύτερη μεγαλύτερη οικονομία ήδη από το 2010 (ξεπερνώντας Ιαπωνία και ΕΕ), με την οικονομία της να αναπτύσσεται σχεδόν 17 φορές στο ίδιο διάστημα, φτάνοντας σε ΑΕΠ 19,4 τρις. Από το 2000 έως το 2024, το εμπόριο των ΗΠΑ αυξήθηκε κατά 167% (5,3 τρισ.), ενώ της Κίνας κατά 1.200% (6,2 τρισ.), ξεπερνώντας τις ΗΠΑ ήδη από το 2012.
Η Κίνα έχει χρησιμοποιήσει τη βιομηχανική πολιτική για να δώσει προτεραιότητα στην τεχνολογική ανάπτυξη, πλησιάζοντας απειλητικά πλέον τις ΗΠΑ. Διαθέτει το μεγαλύτερο σιδηροδρομικό δίκτυο υψηλής ταχύτητας στον κόσμο, κατασκευάζει τα δικά της εμπορικά αεροσκάφη, ηγείται στην τεχνολογία ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και στα ηλεκτρικά οχήματα και απολαμβάνει προηγμένη ιατρική τεχνολογία, τεχνολογία smartphone, παραγωγή μικροτσίπ, τεχνητή νοημοσύνη κ.λπ. Τα τεχνολογικά επιτεύγματα που προέρχονται από την Κίνα είναι συγκλονιστικά, κι ενώ θα τα περίμεναν πολλοί μόνο από χώρες υψηλού εισοδήματος, η Κίνα τα πετυχαίνει έχοντας λιγότερο από 15% κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε σχέση με αυτό των ΗΠΑ. Την ίδια στιγμή το πρόγραμμα πολεμικού εξοπλισμού της εξελίσσεται ταχύτατα.
Πρόκειται όμως και για κρίση πολιτικής ηγεμονίας. Αν «χθες» η καπιταλιστική εκμετάλλευση και ιμπεριαλιστική αρπαγή έπρεπε και με κάποιο τρόπο ήταν δυνατό να παρουσιαστεί ως «φυσική τάξη πραγμάτων», σήμερα, τα πολιτικά συστήματα των ισχυρών καπιταλιστικών κρατών καταρρέουν. Με τις ΗΠΑ να παίρνει αυτό ακόμη και διαστάσεις εμφυλίου πολέμου. Το γενικό αίσθημα στον «δυτικό» κόσμο είναι ότι «μάς δουλεύουν», παρότι είναι ασαφές «ποιοι» είναι αυτοί και κυρίως ποια πρέπει να είναι η απάντηση απέναντί τους. Ο κόσμος δεν πείθεται να υπακούσει, πόσο μάλλον να πολεμήσει…
ΗΠΑ, ένα επικίνδυνο πληγωμένο θηρίο
Στη Βενεζουέλα, ήταν η πρώτη φορά που μια ιμπεριαλιστική επέμβαση δεν έγινε στο όνομα της «δημοκρατίας». Ο Τραμπ λέει «θέλω το πετρέλαιο και ας μείνει και η τωρινή κυβέρνηση, αρκεί να μου το δώσει». Ο ιμπεριαλισμός είναι πρώτα από όλα οικονομία. Αυτός ο κυνισμός, δεν είναι προϊόν παραζάλης λόγω υπερβάλλουσας ισχύος, αλλά αδυναμίας εντός μιας δυναμικής απομείωσης του ηγεμονικού ρόλου των ΗΠΑ, εν μέσω της ανάδυσης νέων δυναμικών παικτών στην καπιταλιστική αρένα (Κίνα, Ρωσία, BRICS κλπ).
Η κρίση ηγεμονίας αφορά τους «κάτω» σε όλο τον κόσμο. Η διακήρυξη ότι θα γίνονται πόλεμοι όχι για κάποιο ιδανικό (έστω χαλκευμένο), αλλά για τα φράγκα και την τσέπη κάποιων ξιπασμένων εκατομμυριούχων και των πολυεθνικών τους που κατέχουν χίλιες φορές το περιττό, έχει κοντά ποδάρια.
Αφορά όμως και όλες τις χώρες, τουλάχιστον αυτές που έχουν κάποιο πλούτο να χάσουν. Αν το ζητούμενο είναι η αρπαγή του πετρελαίου της Βενεζουέλας, γιατί αλήθεια θα είναι εκτός κινδύνου το πετρέλαιο του Καναδά; Αν η σύμμαχος στο ΝΑΤΟ Δανία γράφεται στα παλαιότερα των υποδημάτων λόγω της «ανάγκης» για αρπαγή της Γροιλανδίας, γιατί η μοίρα οποιασδήποτε άλλης χώρας του ΝΑΤΟ θα είναι καλύτερη; Αν ληστευθούν σήμερα τα ρωσικά κεφάλαια σε ευρωπαϊκές τράπεζες, γιατί όχι αύριο αυτά των μοναρχιών του Κόλπου;
Η απόσυρση των ΗΠΑ από πολλούς διεθνείς οργανισμούς, δηλαδή από κάθε δευτερεύουσα έστω δέσμευση για «καθρεφτάκια για τους ιθαγενείς», αντισταθμιστικά της κυριαρχίας τους, είναι ήττα όχι δύναμη. Το ίδιο και ο περιορισμός καταρχήν στο «Δυτικό Ημισφαίριο».
Ο αναγκαίος τρίτος πόλος
Αντιπολεμικό εργατικό κίνημα, κομμουνιστική διεθνιστική προοπτική
Ο καπιταλισμός δεν μπαίνει σε σταθερές ρυθμίσεις, στη βάση μιας «αρμονίας» ισορροπίας που τελικά δήθεν διαμορφώνει η «ελεύθερη αγορά». Δε χωράει μακροπρόθεσμα, ούτε «τριπολικούς», ούτε «πολυπολικούς» κόσμους. Η τάση για κυριαρχία από την ισχυρότερη οικονομία και το εθνικό κράτος αφετηρίας της, δεν μπορεί να χαλιναγωγηθεί. Η εικόνα πολλαπλών ανταγωνισμών, αργά ή γρήγορα θα τείνει προς την διαμόρφωση δύο πόλων με κέντρο τις ΗΠΑ (και τους όλο και πιο υποταγμένους συμμάχους της) και την Κίνα. Όλες οι χώρες «με τον καλό ή κακό τρόπο», που λέει και ο Τραμπ, μέσω εισβολών, απειλών, κυρώσεων, εξουθενωτικών προγραμμάτων οικονομικής «σωτηρίας» ή δανεισμού, πραξικοπημάτων κλπ, θα αναγκάζονται να πάρουν θέση.
Ο κόσμος μοιάζει όχι με την εποχή πριν το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, όσο με αυτήν πριν τον πρώτο. Αφενός οι ανταγωνισμοί ιμπεριαλιστικών καπιταλιστικών κέντρων παροξύνονται. Αφετέρου το αντίπαλο μπλοκ απέναντι στις ΗΠΑ από Κίνα, Ρωσία κλπ, δεν συνιστά μια διαφορετική πολιτική και κοινωνική εναλλακτική. Αντίθετα, αναζητά την ισχυροποίησή του, πέρα από την εμβάθυνση των τυπικών στοιχείων καπιταλιστικής εκμετάλλευσης, μιλιταρισμού και αντιδραστικών κοινωνικών αξιών, στα ιδιαίτερα «πλεονεκτήματα» του χαμηλού εργατικού κόστους αλλά και της ακραίας περιστολής των εργατικών και λαϊκών ελευθεριών.
Επείγον ζητούμενο είναι εργατικό αντιπολεμικό κίνημα, το οποίο με πρώτο μέτωπο σε ΝΑΤΟ/ΕΕ και τη συμμαχία θανάτου κυβέρνησης και αστικής τάξης με αυτές τις μηχανές πολέμου θα σταματήσει την πορεία προς τον πολεμικό όλεθρο. Μόνο οι εργατικές κοινωνικές επαναστάσεις και ένα πλαίσιο κομμουνιστικής διεθνοποίησης μπορεί να διαμορφώσουν μια ανθρωπότητα της συνύπαρξης λαών και πολιτισμών που θα οδηγείται όχι από το κέρδος και τη ληστεία της φύσης, αλλά από το δημόσιο κοινωνικό όφελος και την οικολογική ισορροπία.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 24-25 Ιανουαρίου 2026
