Άσπα Μπινιώρη
Ο Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου στο βιβλίο του Ποια ψυχική υγεία και ποια ψυχιατρική, σε ποια κοινωνία αναδεικνύει τις κοινωνικές αιτίες της διάχυτης ψυχικής δυσφορίας και προτείνει ένα κοινοτικό μοντέλο ψυχιατρικής με κέντρο τον πάσχοντα, τις ανάγκες και τα δικαιώματά του, και πάνω απ’ όλα την ελευθερία του.
Ο ψυχίατρος Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου είναι γνωστός για τη συμβολή του στο αιρετικό για την κυρίαρχη ψυχιατρική πείραμα αποϊδρυματοποίησης στο Ψυχιατρείο της Λέρου, την ενεργό συμμετοχή στην Πρωτοβουλία για ένα Πολύμορφο Κίνημα για την Ψυχική Υγεία, και τη σταθερή του παρουσία στα κινήματα γενικά.
Στο τελευταίο βιβλίο του Ποια ψυχική υγεία και ποια ψυχιατρική, σε ποια κοινωνία από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων, πρωταγωνιστής είναι ο άνθρωπος (ως μοναδική αξία «είτε υγιής είτε άρρωστος») και η ψυχική δυσφορία και οδύνη που βιώνει εντός ενός όλο πιο επιθετικού και βάρβαρου ολοκληρωτικού καπιταλισμού. Γιατί όπως σημειώνεται στην εισαγωγή του βιβλίου «κάθε ψυχική εμπειρία δεν μπορεί να νοηθεί παρά μόνο σε ένα πλαίσιο διαπροσωπικών και κοινωνικών σχέσεων που διέπουν τη συγκρότησή της, τόσο από άποψη μορφής όσο και περιεχομένου».
Στο βιβλίο γίνεται εκτενή αναφορά στην καταλυτική επίδραση που ασκούν στον ψυχισμό, οι πόλεμοι, η οικονομία, οι νέες εργασιακές σχέσεις, η καταστολή και τα απότοκά τους: η φτωχοποίηση, η αστεγία, η προσφυγιά, οι πανδημίες τύπου Covid. Σε αυτό το περιβάλλον τρόμου, όπου κυριαρχούν η απώλεια ζωής, συγγενών και φίλων, κατοικίας λόγω των ιμπεριαλιστικών πολέμων, ο ξεριζωμός, η προσφυγιά και τα απέραντα στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπου καταργείται κάθε έννοια ανθρώπινου δικαιώματος σε μια μόνιμη κατάσταση «έκτακτης ανάγκης», η εργασιακή ανασφάλεια και η «αλλαγή σημασίας του μέλλοντος: από μέλλον-υπόσχεση σε μέλλον-απειλή», η κρατική καταστολή, τα ατιμώρητα κρατικά εγκλήματα και τα οικονομικά σκάνδαλα, η ψυχική οδύνη και η αγωνία ενός ατόμου «αντανακλά πιο πολύ τη διάχυτη κοινωνική δυσφορία που χαρακτηρίζει την εποχή μας», όπου «το άτομο είναι θύμα μιας διάχυτης έλλειψης νοήματος, αισθηματικών δεσμών και προοπτικών». Αυτή η ψυχική δυσφορία («φυσική απάντηση σε αφύσικες ψυχοπιεστικές καταστάσεις») εκφράζεται πολλές φορές μέσω διαφόρων συμπτωμάτων και ψυχικών διαταραχών. Στο μάτι του κυκλώνα βρίσκονται βέβαια «της γης οι κολασμένοι», οι εργαζόμενοι, οι άνεργοι, οι πρόσφυγες και μετανάστες, οι άστεγοι, οι τοξικοεξαρτημένοι και οι ψυχικά ευάλωτοι.
Η κυρίαρχη ψυχιατρική παθολογικοποιεί την ψυχική δυσφορία, εστιάζοντας στις ενδοψυχικές διεργασίες και στην ατομική ευθύνη
Ποια είναι όμως η απάντηση της κυρίαρχης ψυχιατρικής; Παθολογικοποίηση της ψυχικής δυσφορίας, εστίαση στις ενδοψυχικές διεργασίες και στην ατομική ευθύνη, παραβλέποντας τις κοινωνικές συνθήκες και το πλαίσιο, άκρατος βιολογισμός, καταστολή και εγκλεισμός για τους ψυχικά πάσχοντες και ειδικά γι’ αυτούς που θεωρούνται επικίνδυνοι ή «δύσκολα διαχειρίσιμοι» και πλήρης εγκατάλειψη των «ακίνδυνων». Όπως μας θυμίζει ο συγγραφέας η κυρίαρχη ψυχιατρική ήταν πάντα «ο εντολοδόχος της κρατικής εξουσίας για τη διαχείριση και τον έλεγχο της “κοινωνικής αταξίας” της τρέλας και γενικά των “διαφορετικών”». Ο νόμος 5129 που ψηφίστηκε πρόσφατα υπό τον τίτλο «ολοκλήρωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης» έρχεται εκ νέου να επικυρώσει αυτό το μοντέλο συνδυάζοντας παράλληλα τη δραστική περικοπή των δαπανών για την ψυχική υγεία και την ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών.
Στον αντίποδα -κι εδώ βρίσκεται η γοητεία του βιβλίου- αντιπροτείνεται η ψυχιατρική και η ψυχοθεραπευτική πρακτική που βάζει στο κέντρο τον άνθρωπο και τις ολόπλευρες ανάγκες του, εντός του κοινωνικού πλαισίου που αυτός κινείται. Η αναφορά στην ανολοκλήρωτη προσπάθεια αποασυλοποίησης στο ψυχιατρείο της Λέρου, όπου επιδίωξη ήταν ο ασθενής να γίνει το υποκείμενο της αλλαγής του, αλλά και τα αποτελέσματα όπως αποτυπώθηκαν «στην καινούρια κοινωνική ζωή των πρώην εγκλείστων, στην ανάκτηση της υποκειμενικότητάς τους, στα βιώματα και τα νέα νοήματα και τους στόχους που μπήκαν στη προσωπική τους ζωή», είναι ενδεικτική. Παραπάνω από εμφανής εδώ είναι η επιρροή του Franco Basaglia, ιταλού ψυχιάτρου, πρωτοπόρου της εναλλακτικής ψυχιατρικής, στον οποίο ο συγγραφέας ανατρέχει συχνά στο βιβλίο του. Ο Θ. Μεγαλοοικονόμου εμπεριστατωμένα επαναφέρει την πρόταση ενός κοινοτικού μοντέλου ψυχιατρικής, με τομείς ανά περιοχές και υπηρεσίες που θα ανταποκρίνονται στις ανάγκες του πάσχοντα, παίρνοντας υπόψη όλα τα στοιχεία (ταξικά, πολιτισμικά κλπ) της ταυτότητάς του, με σεβασμό στα δικαιώματα και τη διαφορετικότητα, μακριά από κάθε είδους εγκλεισμό ή προσπάθεια νουθεσίας και χειραγώγησης. Γιατί η ελευθερία τελικά είναι θεραπευτική.
Το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο και κυρίως σε ειδικούς ψυχικής υγείας. Απευθύνεται σε καθένα και καθεμία που παλεύει για την κοινωνική χειραφέτηση, θυμίζοντάς μας πως η «ψυχολογία της αντίστασης» κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα, «ήταν ο κύριος παράγοντας που προστάτευσε το υποκείμενο από τη διάλυση και την εκμηδένιση», την απόσυρση και την ψυχική διαταραχή.
