Η απώλεια του Θόδωρου Μεγαλοοικονόμου, που έφυγε από τη ζωή στις 24 Ιούλη, είναι μεγάλη. Το εύρος της μάχιμης και γόνιμης συμβολής του τεράστιο, όπως αποδείχθηκε και από το πλήθος των συλλυπητήριων παρεμβάσεων που προκάλεσε ο θάνατός του. Το Πριν, τιμώντας το έργο του αγαπημένου μας συντρόφου, δημοσιεύει τους επικήδειους του Μιχάλη Ρίζου και της Κατερίνας Μάτσα και θα επανέλθει.
Μιχάλης Ρίζος
Μια ζωή στον αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση
Εκ μέρους της Κομμουνιστικής Απελευθέρωσης αποχαιρετάμε με βαθιά θλίψη τον σύντροφο Θόδωρο που έφυγε από τη ζωή έπειτα από πολύμηνη μάχη με ανίατη νόσο.
Πολυσχιδής προσωπικότητα και με χαρακτηριστική σεμνότητα, έκανε πολλά και σπουδαία πράγματα χωρίς θόρυβο και αυτοπροβολή, αλλά πάντα με επιμονή, μαχητικότητα και αποτελεσματικότητα. Όλη του η ζωή είχε αφιερωθεί στον αγώνα για την κοινωνική απελευθέρωση και την κομμουνιστική προοπτική. Ενέταξε την ιατρική και την ψυχιατρική επιστήμη, που τόσο αγαπούσε, στην υπηρεσία αυτού του σκοπού. Όπως έλεγε, η πάλη για μια επιστημονική, ψυχιατρική χειραφέτηση δεν μπορεί να αποκοπεί από τον αγώνα για την ανατροπή του βάρβαρου, άδικου και εκμεταλλευτικού καπιταλιστικού συστήματος. Όπως και αντίστροφα. Αντιμετώπιζε την εναλλακτική ψυχιατρική όχι απλά ως διαφορετική θεραπευτική μέθοδο, αλλά ως βαθιά πολιτική και κοινωνική πράξη.
Τον γνωρίσαμε από τα νεανικά μας χρόνια και ως συναγωνιστή και ως δάσκαλο. Η δράση του πολύπλευρη και διαρκής.
Πολιτικά διαμορφώθηκε μέσα στον ριζοσπαστισμό της δεκαετίας του ’60 και του Μάη, των αντιδικτατορικών αγώνων και του Πολυτεχνείου. Με οξυδερκές πολιτικό κριτήριο, βαθιά μόρφωση και παιδεία, πάντα τασσόταν με τη «σωστή πλευρά της ιστορίας», την αριστερά του επαναστατικού δρόμου και του διεθνισμού. Με την εργατική τάξη και το μαχόμενο κίνημα απέναντι στην καπιταλιστική βαρβαρότητα, τον πόλεμο και την εκμετάλλευση, το ρατσισμό και το νεοφασισμό. Από την πολιτική του στράτευση στο ΕΕΚ, τα μετωπικά σχήματα της Μαχόμενης Αριστεράς, του Μετώπου Ριζοσπαστικής Αριστεράς και αργότερα της ΑΝΤΑΡΣΥΑ (στα ψηφοδέλτια της οποία συμμετείχε το 2023 και το 2024) στάθηκε απέναντι στην αριστερά του συμβιβασμού, των μισόλογων, της διαχείρισης και της «καρέκλας», την αριστερά της φίλο ΕΕ και φίλο ΝΑΤΟϊκής στάσης, της απόστασης λόγων και έργων.
Τα τελευταία χρόνια και μετά από μια μακρά διαδρομή εντάχθηκε στην Κομμουνιστική Απελευθέρωση και πήρε μέρος στο ιδρυτικό της συνέδριο, στηρίζοντας το πρόγραμμα και την οργάνωση μιας σύγχρονης κομμουνιστικής στρατηγικής και μιας αντικαπιταλιστικής, επαναστατικής τακτικής που την υποστηρίζει, τη συνδέει και την προωθεί. Σε αντίθεση με το παραδοσιακό κομμουνιστικό και αριστερό κίνημα, που κάνει το παν για να τις διαχωρίσει και να απομακρύνει-αυτονομήσει την τακτική από τη στρατηγική. Με επιμονή στη μετωπική, αυτοτελή συσπείρωση και ανασυγκρότηση του χώρου της επαναστατικής αριστεράς και των ριζοσπαστικών κινημάτων, στη ρήξη με το υπάρχον πολιτικό σύστημα, την αντιδραστική του ανασυγκρότηση και την αριστερά που του προσφέρει διαπιστευτήρια και υποστηρίγματα.
Στο υγειονομικό κίνημα επίσης μπροστάρης. Μέσα από την ΑΡΣΙ στις αρχές της δεκαετίας του ’90 και το Ενωτικό Κίνημα για την Ανατροπή αργότερα συνέβαλλε στην ανάπτυξη και διαμόρφωση της ριζοσπαστικής πτέρυγας στο κίνημα των γιατρών μετά το «βρώμικο 89». Μέχρι το τέλος αγωνιζόταν ενάντια στην αντιδραστική «ψυχιατρική μεταρρύθμιση» και την ιδιωτικοποίηση της ψυχικής υγείας, με το νόμο Βαρτζόπουλου. Ήταν ο στυλοβάτης της «Πρωτοβουλίας για ένα Πολύμορφο Κίνημα στην Ψυχική Υγεία».
Εκτός από τη συμμετοχή του στον απεργιακό, συνδικαλιστικό αγώνα, στα κινήματα πόλης, υποδειγματική ήταν η αλληλεγγύη και η στήριξη των δικαιωμάτων, ιδιαίτερα των πιο ευάλωτων και κατατρεγμένων. Πάντα ακούραστος συμμετείχε σε κάθε κίνημα και δράση στήριξης των προσφύγων, των μεταναστών, των ανέργων, των εξαρτημένων, των αστέγων, των θυμάτων σεξουαλικής εκμετάλλευσης, των ΛΟΑΤΚΙΑ ατόμων. Η δράση του για τα δικαιώματα των προσφύγων μέσα από τον ΣΥΠΡΟΜΕ, τη Λαϊκή Συνέλευση Κολωνού – Ακαδημία Πλάτωνα – Σεπολίων, στην υπόθεση της 12χρονης και την κατακεραύνωση των παιδοβιαστών, η συμβολή του στα Κοινωνικά Ιατρεία και στην κοινότητα των Προσφυγικών άφησε πολύ ισχυρό αποτύπωμα. Ο «Γιατρός» ήταν υποψήφιος με την Αντικαπιταλιστική Ανατροπή στην Αθήνα και την Ανατρεπτική Συμμαχία.
Πολύ σημαντικό ήταν και το επιστημονικό του έργο. Σπούδασε Ιατρική στο ΕΚΠΑ και ως ψυχίατρος από το 1982, ήρθε σε επαφή με το κίνημα της εναλλακτικής ψυχιατρικής που ενέπνευσε ο Φράνκο Μπαζάλια στην Ιταλία. Στην Τεργέστη που αγαπούσε πολύ. Υπέρμαχος της αποϊδρυματοποίησης, εργάστηκε διαδοχικά σε τρία ψυχιατρεία· στο Δρομοκαΐτειο (1986-1990), στο ΚΘ Λέρου (1990-1999) και στο ΨΝΑ (1999-2014) παίρνοντας πρωτοποριακές πρωτοβουλίες για πρακτικές και προγράμματα ριζικής αποδόμησης και ξεπεράσματος των ιδρυματικών πρακτικών.
Δεν υποτάχτηκε στο κυρίαρχο αφήγημα για επιστήμη θεραπαινίδα της εξουσίας, από όλες τις θέσεις που υπηρέτησε, και στην επίσημη άποψη για ασθενή – αντικείμενο. Ούτε στην αποκοινωνικοποίηση της ιατρικής και της ψυχικής ασθένειας μέσα από τον μονοσήμαντο βιολογικό και γονιδιακό αναγωγισμό της ασθένειας που αθωώνει τις κοινωνικές-εργασιακές συνθήκες που τις προκαλούν και που τις βιώνει ο πάσχοντας. Θέση που ανοίγει τον δρόμο για την απομόνωση, τον πολύπλευρο ρατσισμό, το ιδιότυπο lockdown του ψυχικά πάσχοντα, ακόμα και την ευγονική (ο ψυχασθενής γεννιέται βίαιος ακούμε και πρόσφατα από υπουργικά χείλη). Κορυφαία θα μείνει η θέση του ότι «η σύγχρονη κοινωνία παρερμηνεύει και βαφτίζει ‘’κατάθλιψη’’ την κοινωνική μας δυσφορία και το δυστοπικό, ανταγωνιστικό περιβάλλον που ζούμε την κυρίαρχη κουλτούρα του ατομικισμού». Και ότι «δεν μπορεί να υπάρξει ουσιαστική ψυχική υγεία χωρίς κοινωνική συνοχή, ισότιμες σχέσεις και σεβασμό στην προσωπικότητα και στα δικαιώματα κάθε ανθρώπου».
Συνέβαλλε στην πανδημία για τη διαμόρφωση σωστής τοποθέτησης του υγειονομικού κινήματος και της αντικαπιταλιστικής αριστεράς απέναντι και στις ανορθολογικές θεωρίες και στις κυβερνητικές-κρατικές παρεμβάσεις της υποκρισίας. Χαρακτήρισε την πανδημία όχι απλώς ως υγειονομικό γεγονός, αλλά ως κρίση που αλληλεπιδρά δομικά με την καθημερινότητα και τις ανισότητες. Τόνισε ότι τα μέτρα περιορισμού και η αστυνομευμένη καραντίνα επιβάρυναν δραματικά την ψυχική ισορροπία των πολιτών, κάτι που επαληθεύτηκε απόλυτα.
Δεν δίστασε να συγκρουστεί και με συναδέλφους του στη δράση του για ένα εναλλακτικό κίνημα στην ψυχική υγεία, όπου έθεσε το ζήτημα μιας νέας προσέγγισης του ψυχικά πάσχοντα, με προσέγγιση ομάδας, κοινότητας και εξωστρεφούς αντίληψης, από κοινού με άτομα με ψυχιατρική εμπειρία, οικογένειες, λειτουργούς ψυχικής υγείας, κοινωνικά κινήματα. Με τον ασθενή – υποκείμενο και συμμέτοχο στη θεραπευτική προσπάθεια. Για την «επαναφορά» του στην κοινωνία και όχι την καταδίκη του στην απομόνωση και τον περιορισμό.
Ήταν πολυγραφότατος και έχει δημοσιεύσει πολλά επιστημονικά και πολιτικά άρθρα σε περιοδικά και σε συλλογικές εκδόσεις.
Αφήνει πίσω του σημαντικό επιστημονικό και πολιτικό συγγραφικό έργο. Κυρίως όμως αφήνει το παράδειγμα της ζωής του. Την πολύχρονη θητεία στους πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες. Την ουσιαστική συμπαράσταση στο πλευρό κάθε αδύναμου, κάθε αδικημένου. Την ακούραστη δημιουργική συμμετοχή σε επιστημονικές και κινηματικές πρωτοβουλίες στις οποίες συνεχώς πρωτοστατούσε.
Υπήρξε τιμή μας που ο σύντροφος Θοδωρής στρατεύτηκε στην οργάνωση μας. Ένας πολύτιμος επαναστάτης που θα μείνει στις καρδιές όλων μας.
Θα συνεχίσουμε το παράδειγμά του και θα εντείνουμε τον αγώνα, στο πλευρό του κάθε κατατρεγμένου για να σπάσουμε όλες τις αλυσίδες της καταπίεσης, της εκμετάλλευσης, της κοινωνικής απομόνωσης του καπιταλισμού της εποχής μας.
Κατερίνα Μάτσα
Αποχαιρετούμε τον ψυχίατρο όλων των κατατρεγμένων
Με οδύνη αποχαιρετάμε τον σπουδαίο μαρξιστή ψυχίατρο Θόδωρο Μεγαλοοικονόμου, τον άνθρωπο που αφιέρωσε τη ζωή του στην υπηρεσία των ανθρώπων που υποφέρουν ψυχικά, των αστέγων , των φυλακισμένων, των προσφύγων, των θυμάτων της πιο άγριας κρατικής καταστολής, της ταπείνωσης, της εκμετάλλευσης, όλων των κατατρεγμένων.
Αγωνίστηκε με όλες τις δυνάμεις του ενάντια στο ψυχιατρικό κατεστημένο, τις φαρμακευτικές εταιρείες, τη βαρβαρότητα του ψυχιατρικού ασύλου, το κοινωνικό στίγμα, τον ρατσισμό, τον φασισμό. Αναζητούσε την πηγή της ψυχικής και κοινωνικής δυσφορίας στην ίδια την κρίση του καπιταλιστικού συστήματος και έδινε τη μάχη για την ανατροπή του μέσα από την κοινωνική επανάσταση. Συμμετείχε με όλες τις δυνάμεις του στα κοινωνικά κινήματα, όμως το όραμά του ήταν η Επανάσταση, η Διαρκής Επανάσταση, η δικαίωση των κολασμένων της γης, η κοινωνική χειραφέτηση, ο πανανθρώπινος κομμουνισμός. Στρατεύτηκε από τα φοιτητικά του χρόνια στο αντιδικτατορικό κίνημα μέσα από τις γραμμές της Εργατικής Διεθνιστικής Ένωσης, προδρόμου του ΕΕΚ και αργότερα στο ΕΕΚ, ενώ στα τελευταία χρόνια της ζωής του έδινε τις μάχες του στις γραμμές της ΑΝΤΑΡΣΥΑ και ως μέλος της Κομμουνιστικής Απελευθέρωσης.
Εργάστηκε σκληρά στα μεγάλα ψυχιατρικά άσυλα, το Δρομοκαΐτειο, τη Λέρο , το Δαφνί και άφησε παντού το αποτύπωμα της πρωτοποριακής δουλειάς του.
Μαθήτευσε στην περίφημη σχολή της Τεργέστης του Μπαζάλια και έκανε γνωστές τις θέσεις αυτού του κινήματος στη θεωρία και στην πράξη μέσα στον ελληνικό ψυχιατρικό χώρο, με κεντρικό σύνθημα «Η Ελευθερία είναι θεραπευτική». Ανέτρεψε κατεστημένες ισορροπίες, πολέμησε τις μηχανικές καθηλώσεις, τις απομονώσεις, τα ηλεκτροσόκ, την κατασταλτική ψυχιατρική, τις παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων των ψυχικά πασχόντων. Ανέδειξε τη σημασία και το ρόλο της θεραπευτικής ομάδας και των συλλογικών παρεμβάσεων.
Ο ρόλος του στη Λέρο υπήρξε καθοριστικός. Με επιμονή, πείσμα και γνώση μέσα από τη συλλογική δουλειά της πολυεθνικής ομάδας του «έγινε το αδύνατο δυνατό», όπως γράφει ο ίδιος στο βιβλίο του για τη Λέρο, επανεντάχθηκαν στην κοινωνία οι «αζήτητοι» όλων των ψυχιατρείων της χώρας, που είχαν μεταφερθεί εκεί ως ανίατοι και ως ανθρώπινα σκουπίδια.
Εκπαίδευσε χιλιάδες λειτουργούς της ψυχικής υγείας σε μια μαρξιστική, ριζοσπαστική προσέγγιση της ψυχικής διαταραχής και μια ανθρωπιστική αντιμετώπιση του υποκειμένου της ψυχικής οδύνης, μέσα από πολύμορφες παρεμβάσεις, με στόχο την κοινωνική χειραφέτηση. Ήταν πάντα δίπλα στα άτομα με ψυχιατρική εμπειρία, στο κίνημα «ακούγοντας φωνές» των επιζώντων της ψυχιατρικής, πρωτεργάτης στον αγώνα για ένα «πολύμορφο κίνημα στην ψυχική υγεία», πρωτεργάτης του κινήματος για την υπέρβαση του ψυχιατρικού ασύλου και όχι απλά για την υλοποίηση ευρωπαϊκών προγραμμάτων ψυχιατρικής μεταρρύθμισης. Η υλοποίηση αυτών των προγραμμάτων με τον τρόπο που έγινε μέσω των ΜΚΟ κατέληξε στην ιδιωτικοποίηση και της ίδιας της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης, έλεγε σκωπτικά. Πρωτοστάτησε επίσης και στους τελευταίους αγώνες ενάντια στην ιδιωτικοποίηση και τη διάλυση της ψυχικής υγείας και της απεξάρτησης μέσα από τον νόμο Βαρτζόπουλου.
Ήταν πάντα παρών μέχρι το τέλος της ζωής του μαζί με την αγαπημένη συντρόφισσα στη ζωή και στο έργο του Δώρα Κουτσανέλου, και στη μάχη των κατειλημένων προσφυγικών της λεωφόρου Αλεξάνδρας, όπως και στη μάχη ενάντια στους παιδοβιαστές της δωδεκάχρονης του Κολωνού.
Έγραφε συνεχώς σε εφημερίδες και περιοδικά, κυρίως στα Τετράδια Ψυχιατρικής, όπου ήταν και μέλος της Συντακτικής Επιτροπής, ετοίμαζε και το πέμπτο βιβλίο του, που θα εκδοθεί τελικά στις αρχές του επόμενου χρόνου.
Με το έργο του και τη στάση ζωής του ο Θόδωρος άνοιξε νέους ορίζοντες στους αγώνες που πρέπει να δοθούν στο χώρο της ψυχικής υγείας, της κοινωνικής ανατροπής και της χειραφέτησης του ανθρώπου από κάθε είδους δεσμά.
Τον αποχαιρετάμε με τους στίχους του ποιητή Νίκου Καρούζου:
Στον ουρανό οι δυνατότητες είναι μόνο συναρπαστικές.
