Αναζητώντας την άνοιξη σε Ξερά χόρτα

Βασίλης Τσιράκης

Μια ταινία διάρκειας τρεισήμισι περίπου ωρών για να μπορέσει να βγει στις αίθουσες ως εμπορεύσιμο προϊόν οφείλει να έχει ως αντίβαρο μια γρήγορη εναλλαγή πλάνων, να αξιοποιεί όλες τις δυνατές κινήσεις της κινηματογραφικής κάμερας και να υποστηρίζεται από ένα σενάριο με συνεχείς ανατροπές που να κρατούν σε εγρήγορση τον θεατή.

Τα Ξερά χόρτα (Kuru Otlar Üstüne-About Dry Grasses) του σπουδαίου Τούρκου σκηνοθέτη Νουρί Μπιλγκέ Τζεϊλάν δεν έχουν τίποτα από όλα αυτά. Σε μερικές σκηνές μάλιστα η κάμερα παραμένει σταθερή ακόμα έως και μερικά λεπτά, ενώ κάποιες άλλες είναι πλάνα σεκάνς θυμίζοντας τις ταινίες του Θ. Αγγελόπουλου.

Αν όμως ο Αγγελόπουλος ως αντίβαρο στα μονοπλάνα του αξιοποιεί όλες τις δυνατότητες της κίνησης της κάμερας, ο Τζεϊλάν δεν επιλέγει ούτε αυτό. Στα Ξερά χόρτα σπανίζουν τα τράβελιγκ και αποφεύγονται επιμελώς τόσο οι περιστροφές της κάμερας γύρω από τον άξονά της, όσο και οι κυκλικές κινήσεις της, επιλέγοντας μόνο μερικές ελεύθερες κινήσεις της κάμερας που υπηρετούν συγκεκριμένο σκοπό.

Και έτσι γεννιέται το ερώτημα, ποια είναι η δύναμη της ταινίας που κρατά τον θεατή καρφωμένο στη θέση του για τρεισήμισι ώρες;

Η απάντηση δεν είναι άλλη από το ότι κάθε πλάνο του Τζεϊλάν είναι ένα ταμπλό βιβάν και κάθε σκηνή του μια ταινία μικρού μήκους με αρχή μέση και τέλος. Ό,τι δεν «λέει» η κίνηση της κάμερας, υπάρχει καταγεγραμμένο στο σταθερό πλάνο. Κάθε καρέ του αιχμαλωτίζει τον θεατή και κάθε αλλαγή πλάνου αιτιολογείται πλήρως, ενώ η φωτογραφία αγγίζει τα όρια της τελειότητας. Τα λεπτομερή σκηνικά δημιουργούν μια ατμόσφαιρα απόλυτα ρεαλιστική με βασικό στοιχείο το χιόνι που κυριαρχεί στην ταινία από το πρώτο ως το τελευταίο πλάνο, ενώ οι ντοστογιεφσκικοί διάλογοι, δουλεμένοι σε κάθε τους λέξη, γεμίζουν με περιεχόμενο το ταμπλό βιβάν.

Ο σκηνοθέτης αναδεικνύει ιδιαίτερες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης

Όσον αφορά δε το σενάριο και εδώ ο Τζεϊλάν πάει κόντρα στο ρεύμα. Αντί για ένα κεντρικό θέμα-μήνυμα, τα Ξερά χόρτα απλώνονται σε μια σειρά ζητήματα, όπως η σχέση τέχνης και πραγματικής ζωής, η αντίθεση ατομικού-συλλογικού, η καταπίεση της γυναίκας και οι έμφυλες διακρίσεις, η φτώχεια και η αναπηρία, αλλά και η αυταρχικότητα της εξουσίας έτσι όπως εκφράζεται μέσα από την εκπαίδευση, το στρατό, τη θρησκεία και την κρατική γραφειοκρατία.

Να υπενθυμίσουμε ότι ο Τζεϊλάν είναι ο μεγαλύτερος εν ζωή σκηνοθέτης της Τουρκίας, ένας από τους πιο πολυβραβευμένους σε διεθνείς διοργανώσεις και που έχει στο ενεργητικό του ταινίες που χαρακτηρίστηκαν αριστουργήματα.

Τα Ξερά χόρτα δεν είναι μια πολιτική ταινία. Ο Τζεϊλάν δεν παίρνει θέση στα πράγματα. Αποφεύγοντας τον μανιχαϊσμό, συνενώνει το ταξικό με το ψυχολογικό δείχνοντας μας πως το καλό και το κακό μπορούν να συνυπάρξουν. Με ένα ρεαλισμό που φτάνει στα όρια του νατουραλισμού, κάνει μια ταινία για τις ανθρώπινες σχέσεις όχι εσωστρεφή, όχι αποκομμένη από τις κοινωνικές αντιθέσεις, αλλά ενταγμένη στο κοινωνικοπολιτικό γίγνεσθαι, αποκαλύπτοντας ιδιαίτερες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης.

Η υπόθεση της ταινίας διαδραματίζεται σε ένα απομακρυσμένο χωριό του τουρκικού Κουρδιστάν, όπου ο Σαμέτ, δάσκαλος καλλιτεχνικών, ζει με την προσμονή της μετάθεσής του στην Κωνσταντινούπολη. Οι σχέσεις του με τους μαθητές του είναι άριστες, ιδίως με μία μαθήτριά του, τη Σεβίμ που της δείχνει ιδιαίτερη αδυναμία, ενώ κάποια στιγμή μπαίνει στη ζωή του η Νουράι, μια αριστερή ακτιβίστρια δασκάλα η οποία έχει χάσει το πόδι της κατά τη διάρκεια μιας βομβιστικής επίθεσης.