Νίκος Πελεκούδας
Η εξέγερση της 3ης Σεπτέμβρη 1843 προέκυψε από τη γενικευμένη δυσαρέσκεια και τις διεκδικήσεις για διανομή των «εθνικών γαιών», ενάντια στο φορολογικό στραγγαλισμό για την εξυπηρέτηση του δημόσιου χρέους, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιξε και η διάψευση των ελπίδων για εδαφική επέκταση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους. Το Σύνταγμα που επιβλήθηκε -με σημαντικές δημοκρατικές κατακτήσεις- ήταν αποτέλεσμα συμβιβασμών με τις Μεγάλες Δυνάμεις και δεν τηρήθηκε από τον Όθωνα.
Η λαϊκή αγανάκτηση για την οικονομική πολιτική, καθώς και οι τριγμοί εντός του συστήματος εξουσίας στην Ελλάδα με αιτία τη διαχείριση της μη απόσπασης εδαφών από την Ελλάδα, θα είναι οι βασικοί παράγοντες που θα οδηγήσουν στην 3η Σεπτέμβρη 1843, και στο Σύνταγμα που θα είναι και το βασικό προϊόν της. Η έναρξη αυτής της πορείας βρίσκεται μια δεκαετία πριν, ήδη από την κυριαρχία της Αντιβασιλείας στη χώρα. Για τον οικονομικό στραγγαλισμό της κοινωνικής πλειοψηφίας, καθώς και για τη διάψευση των φρούδων ελπίδων εδαφικής επέκτασης θα πρέπει με βεβαιότητα να αναζητήσουμε τους υπεύθυνους στις Μεγάλες Δυνάμεις και στο τμήμα των ελληνικών πολιτικών δυνάμεων που συναρτούσε την πορεία του Βασιλείου, αλλά και την δική του επικράτηση στην προσκόλληση σε αυτές.
Ήδη από τα χρόνια της Αντιβασιλείας σε όσα αφορούν στα ζητήματα οικονομικής πολιτικής αξίζει να αναφέρουμε πως οι δαπάνες για την παιδεία και τον πολιτισμό ήταν το 1/16 των δαπανών συντήρησης της Αυλής και της Αντιβασιλείας, και σχεδόν το 2,5% των στρατιωτικών δαπανών. Κηφήνες με στρατιωτικά σχέδια μεγαλοϊδεατισμού. Στην αιτωλοακαρνανική εξέγερση, που ξέσπασε το Φεβρουάριο του 1836, θα βγουν στην επιφάνεια δυσαρέσκειες παντός είδους. Από την αγανάκτηση των αξιωματικών του στρατού για τους μισθούς και τις προαγωγές, μέχρι τους κτηνοτρόφους που ματώνουν οικονομικά από τον φόρο στα κτήνη, ενώ όλοι μαζί καταγγέλλουν τη δικαιοσύνη για παράνομες και μεροληπτικές, εναντίον τους, αποφάσεις. Το 1842 η πτώση στις τιμές των αγροτικών προϊόντων θα χτυπήσει βάναυσα τους αγρότες, ενώ η λιτότητα που θα επιβάλλει το οθωνικό καθεστώς θα πλήξει δημοσίους υπαλλήλους και στρατιωτικούς. Τα δημόσια έσοδα άλλωστε έπρεπε να χρησιμοποιηθούν για την πληρωμή των τοκοχρεολυσίων των δανείων, οι Μεγάλες Δυνάμεις είχαν τον πρώτο λόγο σε αυτά. Αυτή θα είναι και η αιτία που δεν θα υπάρξει καμιά αξιόλογη κίνηση διανομής γαιών, πάγιο αίτημα των πληβείων αγωνιστών της Επανάστασης του 1821 και των οικογενειών τους. Από τις 66.506 οικογένειες που είχαν υποβάλλει αίτημα μόνο οι 835 απόκτησαν γη. Τα «ξενικά» κόμματα (αγγλικό, γαλλικό, ρωσικό) παρόλο που δε θα φέρουν καμιά ουσιαστική αντίθεση στις Μεγάλες Δυνάμεις, πιέζονται από τη γενικότερη κοινωνική κατάσταση. Ο Όθωνας γίνεται ο εύκολος στόχος, προκειμένου να περιοριστούν οι λαϊκές απαιτήσεις για δημοκρατία.
Από την άλλη μεριά οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Πρωσία, Αυστρία) θα δείξουν έμπρακτα ότι δεν θα ανεχτούν οποιαδήποτε απόσχιση εδάφους από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Όταν το 1839 θα της επιτεθούν οι Αιγύπτιοι, θα «καθαρίσουν» γι αυτήν στα εδάφη της Συρίας εκδιώκοντάς τους συνολικά από την Ανατολία. Όλες οι προσδοκίες που έχει θρέψει ο Όθωνας, και που για ένα διάστημα του εξασφάλισαν και νομιμοποίηση, για εδαφική επέκταση θα καταρρεύσουν με πάταγο με ωμές παρεμβάσεις των Μεγάλων Δυνάμεων.
Στο συνδυασμό αυτής της κρίσης εξουσίας, ο Ανδρέας Ζαΐμης, από τους ηγέτες του Αγγλικού Κόμματος στην Πελοπόννησο, θεωρεί πως μια ανοιχτή βρετανική επέμβαση για επιβολή Συντάγματος είναι προτιμότερη από μια εξέγερση. Να ηττηθεί ο Όθωνας, αλλά έχει σημασία το πώς.
Ο Όθωνας γίνεται ο εύκολος στόχος, προκειμένου να περιοριστούν οι λαϊκές απαιτήσεις για δημοκρατία
Αρχικά η κίνηση για την εξέγερση είχε οριστεί για τις 25 Μάρτη του 1844 για λόγους συμβολικούς αλλά και για να υπάρχει ο χρόνος να οργανωθεί καλύτερα. Το βασικό ρόλο θα τον είχαν οι στρατιωτικοί, αλλά υπήρχε και η επιδίωξη της σύνδεσης με το λαό. Τη σύνδεση είχε αναλάβει ο Μακρυγιάννης που είχε και κύρος στα λαϊκά στρώματα. Οι συνεννοήσεις όμως κινδύνεψαν να τιναχτούν στον αέρα από έναν νεαρό ανθυπολοχαγό που αποκάλυψε το μυστικό στον υπασπιστή του Όθωνα Ιωάννη (Γενναίο) Κολοκοτρώνη. Ο Κολοκοτρώνης δεν θα αποκαλύψει το μυστικό, κρατώντας αναμονή στις εξελίξεις. Άλλωστε οι φήμες για στρατιωτική κίνηση ήταν έντονες γενικά στην Αθήνα. Δείγμα της ανικανότητας του Όθωνα στις πολιτικές εκτιμήσεις των πραγμάτων ήταν το ότι πίστεψε πως οι απειλές για συλλήψεις υπόπτων και η κατάσταση επιφυλακής στους στρατώνες ήταν ικανή να αποτρέψει την εκδήλωση κινήσεων εναντίον του.
Ο Δημ. Καλλέργης, αρχηγός του ιππικού θα ηγηθεί της τελικής εκδήλωσης των κινήσεων. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα πως με δεδομένη την αμοιβαία αντιπάθεια με τον Μακρυγιάννη, επιχειρεί να τον εμφανίσει ότι δεν ήξερε τίποτα για τις κινήσεις, ενώ ο Μακρυγιάννης στα απομνημονεύματά του εμφανίζει τον εαυτό του αρχηγό και πρωταγωνιστή των πάντων!
Παρά τι τελευταίες προσπάθειες του Όθωνα να σώσει τα προσχήματα και τη θέση του διέταξε να απομακρυνθεί ο στρατός, χωρίς φυσικά να εισακουστεί. Άλλωστε οι ζητωκραυγές των στρατιωτών και στρατιωτικών στην πορεία προς τα ανάκτορα είχαν συγκεντρώσει και πλήθος λαού που παρέμεινε μαζί με τους στρατιωτικούς μέχρι το μεσημέρι της επόμενης μέρας. Ήθελε να βεβαιωθεί ότι θα γινόταν δεκτό το αίτημα για Σύνταγμα.
Απόρροια της 3ης Σεπτέμβρη θα είναι ένα Σύνταγμα, το οποίο παρά τα φιλελεύθερα και πρωτοπόρα για την εποχή στοιχεία του (ισότητα απέναντι στο νόμο, δικαίωμα αναφοράς, απαραβίαστο κατοικίας, κατάργηση δουλείας, ελευθερία γνώμης και Τύπου, απαγόρευση βασανιστηρίων, απόρρητο αλληλογραφίας, δωρεάν παιδεία), θεμελιώδη δικαιώματα που βέβαια κάποια από αυτά ήδη υπήρχαν και στα προηγούμενα Συντάγματα, θα είναι ένας συμβιβασμός μεταξύ όλων των μετριοπαθών τάσεων και πτερύγων των τριών ξενικών κομμάτων, καταφέρνοντας να απομονώσουν τις πιο ριζοσπαστικές πτέρυγές τους.
Άλλωστε το ότι ο Όθωνας θα παραχωρούσε Σύνταγμα, δεν ανέστειλε τη σκληρή πραγματικότητα, ότι αυτό θα έπρεπε να φέρει και την έγκριση των Μεγάλων Δυνάμεων. Αυτό θα εκφραστεί ταυτόχρονα με μια «τσιγγουνιά» σε άλλες σημαντικές πλευρές, κρίσιμες για ένα συνταγματικό κράτος. Δε θα αναγνωριστεί το δικαίωμα του συνέρχεσθαι και του συνεταιρίζεσθαι, οι ετερόχθονες Έλληνες θα αποκλειστούν από το δημόσιο. Ο Όθωνας θα παραμείνει ο αρχηγός της εκτελεστικής εξουσίας, και μαζί με τη Βουλή και τη Γερουσία θα έχει την ευθύνη της κύρωσης των νόμων. Το Σύνταγμα του 1844 θα τσαλαπατηθεί από τον Όθωνα τα επόμενα χρόνια μέχρι την οριστική έξωσή του από τον θρόνο το 1862.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 3-4/9/2022
