Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Το νέο βιβλίο του Νίκου Πελεκούδα 100+1 χρόνια εθνικών μύθων και κοινωνικών καταστροφών από τις εκδόσεις Ακυβέρνητες Πολιτείες αναφέρεται στον πρώτο αιώνα του ελληνικού κράτους και στην εθνική μυθολογία που συγκάλυπτε τις επιδιώξεις της κυρίαρχης τάξης με στόχο την κοινωνική συναίνεση.
Την ουσία της θεματικής του βιβλίου συνοψίζει εύστοχα ο συγγραφέας στον πρόλογό του: Κάθε εξουσία και φυσικά κάθε κράτος, για να προασπιστεί την κυρίαρχη τάξη, δεν μπορεί να εφαρμόζει μόνο την καταστολή. Είναι, σε κάθε περίπτωση, αναγκαία γενικά η ανάπτυξη των μηχανισμών της αστικής ιδεολογίας, ειδικά των επιδιώξεών του κράτους και της συνέχειάς του και ιδιαίτερα του κάθε κυβερνητικού διαχειριστή του κράτους. Από αυτόν τον κανόνα δεν θα μπορούσε, φυσικά, να εξαιρεθεί ούτε και το ελληνικό κράτος, ήδη από την ίδρυσή του αλλά και μετέπειτα. Οι ιδέες πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η κοινωνική συναίνεση σε όλο τον 19ο αιώνα στηρίζονταν, κυρίως, στο δίπολο οικονομική ανάπτυξη-εθνική επέκταση. Μέχρι το 1922, το σχήμα που συμπυκνώνει και τις δύο επιδιώξεις είναι αυτό της «Μεγάλης ιδέας».
Λόγω του μεγάλου αριθμού αναφορών του μεγαλοϊδεατισμού της αστικής τάξης και του συσχετισμού του με πολιτικά γεγονότα, περιοριζόμαστε ενδεικτικά σε ορισμένες χαρακτηριστικές περιπτώσεις:
Ρηξικέλευθη είναι η απομυθοποίηση από τον συγγραφέα του αστικού μύθου για τον Χαρίλαο Τρικούπη. Ο Τρικούπης είχε επεξεργαστεί μία οικονομική εκδοχή της Μεγάλης Ιδέας που αποτελούσε το κυρίαρχο ιδεολόγημα του ελληνικού αστισμού μέχρι τη συντριβή του στη Μικρασία. Η ιδέα αυτή από τον Τρικούπη εκφραζόταν ως οικονομική ενδυνάμωση και επέκταση του ελληνικού κεφαλαίου. Κύριο όπλο του όμως ήταν η φορομπηχτική πολιτική που άφηνε απείραχτο τον πλούτο και καταδυνάστευε τον λαό. Το φορολογικό σοκ και ο υπερδανεισμός από τους ξένους, για να εφαρμόσει το αστικής κοπής εκσυγχρονιστικό εγχείρημά του, οδήγησε τη χώρα στη χρεωκοπία και τη διεθνή επιτροπεία.
Ο πόλεμος ως μέσο υλοποίησης της Μεγάλης Ιδέας προβαλλόταν από το μεγαλύτερο μέρος της αστικής τάξης
Ενδιαφέρουσα είναι και η περίπτωση του Παναγιώτη Σοφιανόπουλου, όπως την παρουσιάζει ο συγγραφέας. Ο Σοφιανόπουλος είχε συμμετάσχει στην επανάσταση του 1821. Αντιτάχθηκε όμως στο κυρίαρχο αστικό ιδεολόγημα της Μεγάλης Ιδέας και υιοθέτησε τη θεωρία του Φουριέ για την υπέρβαση των ταξικών διαχωρισμών, που ήταν χαώδεις στην ελληνική κοινωνία του 19ου αιώνα. Ο ουτοπισμός του είχε προοδευτικό χαρακτήρα.
Ο πόλεμος ως μέσο υλοποίησης της Μεγάλης Ιδέας προβάλλεται από την πλειοψηφία της αστικής τάξης, καλλιεργεί τον αλυτρωτισμό και μία φιλοπόλεμη ορμή ανεξαρτήτως συνθηκών και όρων. Έτσι, το 1897 οδηγεί σε έναν απαράσκευο πόλεμο κατά της Τουρκίας, η οποία θα νικήσει κατά κράτος και θα φτάσει μέχρι τη Λαμία.
Ενδιαφέρουσα είναι η άποψη του συγγραφέα για την πρόσληψη της Κομμούνας στον ελληνικό χώρο. Η Κομμούνα θα διαβαστεί από τις προοδευτικές τάσεις στην Ελλάδα ως μία πρόταση ομοσπονδιακής διακυβέρνησης, όπως στις ΗΠΑ, και όχι ως πρώτη απόπειρα εργατικής εξουσίας, προσέγγιση που θα εμφανιστεί κυρίως μετά το 1910.
Τα κατ’ εξοχήν στερεότυπα της Μεγάλης Ιδέας συνδέονται με την επέκταση του ελληνικού κράτους στην τουρκική επικράτεια. Τα επιχειρήματα των αστικών δυνάμεων από την ίδρυση του ελληνικού κράτους ότι στα Μικρασιατικά παράλια ζούσαν Έλληνες κατά πλειοψηφία που περίμεναν την απελευθέρωσή τους, δεν ευσταθούν. Το 1920, σύμφωνα με επίσημους ελληνικούς υπολογισμούς, στη ζώνη της Σμύρνης ο πληθυσμός ήταν 46,3% Έλληνες και 46,8% Τούρκοι και 6,7% άλλες εθνότητες.
Η ελληνική αστική τάξη και με πρωθυπουργό τον Βενιζέλο, αλλά και την Κωνσταντινική παράταξη μετά την εκλογική ήττα του πρώτου, είχε τις δικές τις στοχεύσεις, όπως κάθε αστική τάξη. Ο ωμός ρεαλισμός του Βενιζέλου, αλλά και στη συνέχεια των επικριτών του, πρόβαλαν την αντίληψη ότι τα αλυτρωτικά οράματα της Ελλάδας θα μπορούσαν να ικανοποιηθούν μόνο με την προσκόλληση στα αγγλικά, κυρίως, συμφέροντα και την εξυπηρέτησή τους. Η συμφωνία των Σεβρών εξασφάλισε όντως σοβαρά κέρδη για τους Έλληνες, στηριγμένα όμως στους ιμπεριαλιστικούς στόχους διαμελισμού και διανομής της Τουρκίας. Αυτή τη λογική εξυπηρετούσε τυχοδιωκτικά και η εκστρατεία στην Άγκυρα, που υπερέβαλε και τα όρια της μυθικής «Κόκκινης Μηλιάς».
Ο συνδυασμός όμως της Μεγάλης Ιδέας με τις στοχεύσεις των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων, ιδίως της Αγγλίας, επέφερε συντριπτικό πλήγμα στον ελληνισμό της Μικράς Ασίας, που ξεριζώθηκε από εδάφη, στα οποία από την αρχαιότητα ήταν εγκατεστημένος…
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στις 17-18/9/2022
