Νίκος Ισμυρνιόγλου
Το βιβλίο του Χρήστου Ρέππα Διαφωτισμός και Επανάσταση. Η ριζοσπαστική ιδεολογία της Ελληνικής Νομαρχίας από τις εκδόσεις ΚΨΜ αναζητά τις αιτίες της Ελληνικής Επανάστασης, τις κοινωνικές, οικονομικές διαδικασίες και τις ιδεολογικές διεργασίες που την προετοίμασαν, αντίθετα από τα εθνικά αφηγήματα.
Η ιστοριογραφική ένταση, οι πολλαπλές συζητήσεις και τα επιστημονικά συνέδρια, παράλληλα με τα νέα δεδομένα, τον διάλογο και τις συγκρούσεις που αυτά φέρνουν στο προσκήνιο, κατά τον τελευταίο χρόνο με αφορμή τα διακόσια χρόνια της ελληνικής επανάστασης, μολονότι σημαντικά για την ανάδειξη της σημασίας του μεγάλου αυτού επαναστατικού γεγονότος, δεν έχουν γίνει αντικείμενο ενός δημοσίου διαλόγου, τον οποίο τελικά μονοπωλεί το εθνικό αφήγημα.
Ο Χρήστος Ρέππας, με το βιβλίο Διαφωτισμός και Επανάσταση. Η ριζοσπαστική ιδεολογία της Ελληνικής Νομαρχίας από τις εκδόσεις ΚΨΜ, μετατοπίζει την κυρίαρχη οπτική που αντιλαμβάνεται την Ελληνική Επανάσταση ως μια στιγμή όπου το, συνειδητά μαχόμενο για αιώνες απέναντι στη σκλαβιά, ελληνικό έθνος κατακτά τελικά την ελευθερία του, και αναζητά τους υλικούς μετασχηματισμούς και τις ιδεολογικές διεργασίες που συμβαίνουν στην Ευρώπη και στην Οθωμανική Αυτοκρατορία κυρίως του 18ου αιώνα, τις αιτίες έκρηξης της ελληνικής επανάστασης. Αντικείμενο μελέτης του βιβλίου αποτελεί το ριζοσπαστικότερο έργο του ελληνικού διαφωτισμού, η Ελληνική Νομαρχία, μέσω της οποίας επιχειρεί να ανιχνεύσει τους ιδεολογικούς και κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες που οδήγησαν στη συγγραφή αυτού του έργου.
Στο πρώτο μέρος του βιβλίου ο συγγραφέας, αντιπαραβάλλοντας τον οθωμανικό με τον δυτικοευρωπαϊκό κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό επιχειρεί να ανιχνεύσει τη βασική αιτία όπου ο Διαφωτισμός αναπτύσσεται αποκλειστικά στα μεγάλα κράτη της δυτικής Ευρώπης και όχι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Σύμφωνα με αυτόν, οι όροι γέννησης του Διαφωτισμού οφείλονται πρωταρχικά στην παρακμή των φεουδαρχικών σχέσεων παραγωγής και στην ανάπτυξη-συγκρότηση των αστικών τάξεων των μεγάλων κρατών της Ευρωπαϊκής Δύσης. Αντιθέτως, οι Οθωμανοί, ανατρέποντας τις βυζαντινές φεουδαρχικές σχέσεις παραγωγής και επαναφέροντας, αντεπαναστατικά, τις βάσεις του ασιατικού τρόπου παραγωγής (τιμαριωτικό σύστημα) μέσω της συγκέντρωσης του συνόλου της ιδιοκτησίας στα χέρια της κεντρικής κρατικής εξουσίας, ανακόπτουν την ανάπτυξη των αστικών κοινωνικών σχέσεων που διαμορφώθηκαν στη βυζαντινή κοινωνία τους τελευταίους αιώνες της αυτοκρατορίας.
Η κυριαρχία της ελληνικής γλώσσας, ως εμπορικής γλώσσας, έθεσαν τους ελληνικούς πληθυσμούς πρωτοπόρους στη πρόσληψη του διαφωτιστικού ρεύματος
Η υποχώρηση, κατά τον 18ο αιώνα, του τιμαριωτικού συστήματος έναντι του τσιφλικάδικου, με την μετατόπιση της ιδιοκτησίας από την κεντρική εξουσία σε ισχυρούς τοπάρχες της περιφέρειας, αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη των αστικών και εμπορευματικών σχέσεων στην οθωμανική κοινωνία. Οι συγκροτούμενες, κυρίως στον χώρο του διαμετακομιστικού εμπορίου, αστικές τάξεις στην περιοχή των Βαλκανίων ήταν έτοιμες να προσεταιριστούν και να διαμορφώσουν τις διαφωτιστικές ιδέες της Δύσης με βάση τις δικές τους ανάγκες. Η κυριαρχία της ελληνικής γλώσσας, ως εμπορικής γλώσσας, αλλά και των ελληνόφωνων πληθυσμών στους εμπορικούς δρόμους της Μεσογείου και των Βαλκανίων, έθεσαν τους ελληνικούς πληθυσμούς πρωτοπόρους στη πρόσληψη του διαφωτιστικού ρεύματος και στη συγκρότηση της εθνικής ταυτότητας στο χώρο των Βαλκανίων. Η διαρκής εμπορική επικοινωνία με τη Δύση, η επαφή με τη Γαλλική Επανάσταση και τις ιδέες της, παράλληλα με την οικονομική εξουθένωση των κατώτερων στρωμάτων της οθωμανικής κοινωνίας, έθεσαν τις προϋποθέσεις για τη διεκδίκηση της πολιτικής ανεξαρτησίας του ελληνικού έθνους και της δημιουργίας εθνικού κράτους.
Απότοκο των παραπάνω διεργασιών αποτελεί η Ελληνική Νομαρχία, έκφραση της πολιτικής σκέψης του νεότερου ελληνισμού, όπως αυτή διαμορφώθηκε στο πλαίσιο της ριζοσπαστικής πτέρυγας του νεοελληνικού διαφωτισμού, προετοιμάζοντας ιδεολογικά τον δρόμο για την Ελληνική Επανάσταση.
Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου ο Χρήστος Ρέππας, έχοντας πλήρη γνώση των ιστοριογραφικών αναλύσεων για την «Ελληνική Νομαρχία» (ταυτότητα του συγγραφέα, κοινωνικοπολιτική ανάλυση της εποχής του κλπ.) υποστηρίζει ότι η Ελληνική Νομαρχία δεν αποτελεί μια ιδεολογική πρόταση για το σχηματιζόμενο έθνος, αλλά επαναστατική προκήρυξη.
Ο συγγραφέας ανιχνεύοντας τις πηγές σκέψης του Ανώνυμου στον ορθολογισμό και στις αρχές του «φυσικού δικαίου» του γαλλικού διαφωτισμού (κοινωνικό συμβόλαιο του Ρουσό, θεωρία των νόμων του Μοντεσκιέ), στη ριζοσπαστική ιδεολογία του πρώιμου σοσιαλισμού της Γαλλικής Επανάστασης (Μπαμπέφ), στη θεωρία της φθοράς των πολιτευμάτων του Μακιαβέλι, αλλά και στην Αριστοτελική κατάταξη των πολιτευμάτων, επιχειρεί να κατανοήσει αφενός την κριτική που το έργο ασκεί στον Οθωμανό κατακτητή και στην ορθόδοξη άρχουσα τάξη (Πατριαρχείο, Φαναριώτες, προκρίτους) και αφετέρου την επαναστατική πολιτική του πρόταση. Για τον Ανώνυμο, που η ελευθερία πηγάζει από το νόμο και ο νόμος ως εκφραστής της γενικής θέλησης είναι ο εγγυητής της ύπαρξής της, η Νομαρχία, ως πολίτευμα, γίνεται ο κατεξοχήν εκφραστής της τάσης προς την ελευθερία, η οποία θα πραγματωθεί, όχι μέσω κάποιας παραχώρησης από ξένους προστάτες, αλλά μέσω του επαναστατικού αγώνα του έθνους απέναντι στους κυριάρχους της.
