Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Μία από τις πιο σημαντικές πλευρές του απελευθερωτικού αγώνα της δεκαετίας του ΄40 είναι η αντιφασιστική δράση εντός του ελληνικού στρατιωτικού σώματος, αλλά και των ναυτεργατών, στη Μέση Ανατολή την περίοδο 1941-44. Η υποστήριξη της πλειοψηφίας του στρατού στο ΕΑΜικό κίνημα οδήγησε τους Άγγλους τον Απρίλιο του ΄44 στη βίαιη διάλυση των ελληνικών σωμάτων και στο κλείσιμο της πλειονότητας σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στην έρημο, στα γνωστά «σύρματα». Πολλοί πέθαναν εκεί. Ήταν ένα σαφέστατο μήνυμα της Βρετανίας για όσα θα ακολουθούσαν.
ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ
- 1941, 10 Οκτωβρίου: ιδρύεται η Αντιφασιστική Στρατιωτική Οργάνωση (ΑΣΟ) στις ελληνικές στρατιωτικές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή
- 1941, 28-30 Δεκεμβρίου: απόπειρα των αντιδραστικών αξιωματικών να θέσουν υπό έλεγχο με πραξικοπηματική κίνηση τις ένοπλες δυνάμεις
- 1944, μέσα Μαρτίου: η ΑΣΟ εκδηλώνεται υπέρ της ΠΕΕΑ, της «κυβέρνησης του βουνού» στην Ελλάδα
- 1944, από 2 Απριλίου: οι Άγγλοι αναλαμβάνουν και ολοκληρώνουν την καταστολή του κινήματος στη Μέση Ανατολή.
Δεν είναι ιδιαίτερα γνωστό ούτε αφιερώνονται οι πρέπουσες αναφορές στο ΕΑΜικό απαλευθερωτικό κίνημα, που αναπτύχθηκε στη Μέση Ανατολή, και ιδίως στην Αίγυπτο, στα χρόνια 1941-44, όταν η Ελλάδα βρισκόταν υπό τριπλό φασιστικό ζυγό. Συμπαγή βάση του κινήματος αποτέλεσε ο μεγάλος αριθμός οπλιτών και αξιωματικών των ενόπλων ελληνικών δυνάμεων, 2-3 χιλιάδες ναυτεργατών του εμπορικού ναυτικού, όπως και σημαντικός αριθμός προσφύγων απ΄τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και της Κύπρου, που μετά την κατάληψη της Ελλάδας κατέφυγαν στην Αίγυπτο.
Οι αντιφασίστες αξιωματικοί με συνεπή και επίμονο αγώνα προώθησαν στην πλειοψηφία του στρατού τη δημοκρατική και αντιφασιστική διαπαιδαγώγηση, την ιδεολογική και στρατιωτική προετοιμασία του για τη συμμετοχή του στην ένοπλη πάλη για την απελευθέρωση του ελληνικού λαού. Η αντιφασιστική δράση στις ένοπλες δυνάμεις της Μέσης Ανατολής άρχισε απ΄το πολεμικό ναυτικό, επεκτάθηκε στον στρατό ξηράς και αργότερα στην αεροπορία, με πρωτοβουλία κομμουνιστών οπλιτών και αξωματικών.
Στον αντίποδα, κύρια επιδίωξη των Άγγλων και της ελληνικής κυβέρνησης του εξωτερικού ήταν η συγκρότηση ελεγχόμενου απ’ αυτούς στρατού που θα είχε ως αποστολή την καταστολή του εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος και την επαναφορά στην εξουσία των αντιδραστικών δυνάμεων. Γι’ αυτό ίδρυσαν μυστική οργάνωση για την απομάκρυνση και εξουδετέρωση απ’ τις στρατιωτικές μονάδες στη Μέση Ανατολή των ηγετικών αντιφασιστικών και αριστερών στοιχείων. Αυτές οι κινήσεις προκάλεσαν ανησυχία και αγανάκτηση στο δημοκρατικό και αριστερό τμήμα του στρατού. Γι’ αυτό, θεώρησαν επιτακτική ανάγκη για την απόκρουση αυτών των σχεδίων την ίδρυση της Αντιφασιστικής Στρατιωτικής Οργάνωσης (ΑΣΟ) στις 10 του Οκτώβρη 1941. Επικεφαλής αυτής της πρωτοβουλίας ήταν ο παλαίμαχος κομμουνιστής αγωνιστής Γιάννης Σαλάς, ο οποίος στην πορεία αναδείχθηκε καθοδηγητής όλων των αντιφασιστικών οργανώσεων στη Μέση Ανατολή. Η ΑΣΟ και τα αντίστοιχα τμήματά της στο Ναυτικό (ΑΟΝ) και στην Αεροπορία (ΑΟΑ) συγκέντρωσαν στις γραμμές τους το 90% των στρατιωτών, των ναυτών και των αεροπόρων, καθώς και πολλούς αξιωματικούς και υπαξιωματικούς. Απ’ την ίδρυσή της η ΑΣΟ συνεργάστηκε στενά με την Αντιφασιστική Οργάνωση των Ελλήνων της Αιγύπτου, που είχε αναπτύξει ισχυρή αντιφασιστική δράση.
Αντιδρώντας στη δυναμική ανάπτυξη του αντιφασιστικού μετώπου στην Αίγυπτο η μυστική οργάνωση των αντιδραστικών αξιωματικών στα τέλη του Δεκέμβρη του 1941 επιχείρησε με πραξικοπηματικές ενέργειες ν’απομακρύνει τους αντιφασίστες αξιωματικούς απ΄το στρατό και να πάρει την ηγεσία του στα χέρια της. Η έγκαιρη όμως και αποφασιστική παρέμβαση της ΑΣΟ ματαίωσε τα σχέδια τους.
Στα μέσα του Μάρτη του 1944 έγινε γνωστή στην Αίγυπτο η συγκρότηση της κυβέρνησης του βουνού, της ΠΕΕΑ (Πολιτική Επιτροπή Εθνικής Απελευθέρωσης). Οι αντιφασιστικές δυνάμεις εκδηλώθηκαν υπέρ αυτής, υποστήριξαν τις προτάσεις της ΠΕΕΑ για σχηματισμό κυβέρνησης ενότητας και ζήτησαν απ’ τους Άγγλους μέσα για να μεταφερθούν στην Ελλάδα και να συμβάλουν αποφασιστικά στην απελευθέρωσή της. Η εκδήλωση των ενόπλων δυνάμεων υπέρ της ΠΕΕΑ και η διάθεση ενεργού συμμετοχής στον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα έπεισε τους Άγγλους ιμπεριαλιστές ότι η πλειοψηφία των ενόπλων δυνάμεων, παρά τις εκκαθαρίσεις που είχαν πραγματοποιήσει στους κόλπους τους, θα αποτελούσε εμπόδιο στα σχέδιά τους για την επιβολή μεταπολεμικού αντιδραστικού καθεστώτος στην Ελλάδα υπό τον έλεγχό τους. Γι’ αυτό, ανέλαβαν οι ίδιοι το έργο της διάλυσης των ελληνικών δυνάμεων στη Μέση Ανατολή.
Η βίαιη επέμβαση των Άγγλων άρχισε στις 2 Απρίλη 1944 και συνεχίστηκε επί τρεις βδομάδες. Ο Τσόρτσιλ καθοδηγούσε προσωπικά την εκστρατεία για τον αφοπλισμό και τη διάλυση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων στη Μέση Ανατολή. Οι επιχειρήσεις για τον αφοπλισμό και τελικά τη διάλυση των ελληνικών σωμάτων διήρκεσαν ως τις αρχές του Μάη του 1944. Οι Άγγλοι διέλυσαν τον στρατό ξηράς, καθώς και μονάδες του ναυτικού και της αεροπορίας. Χιλιάδες στρατιώτες και εκατοντάδες ναυτεργάτες που εναντιώθηκαν στη διάλυση των ενόπλων δυνάμεων, κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης σε άθλιες συνθήκες, όπου οι περισσότεροι άφησαν τα κόκαλά τους.
Από τα υπολείμματα των ενόπλων δυνάμεων η εξόριστη κυβέρνηση συγκρότησε την Ορεινή Ταξιαρχία και τα κενά της συμπλήρωσε με χωροφύλακες και κατάδικους του κοινού ποινικού δικαίου. Αυτή η μονάδα μαζί με τον Ιερό Λόχο ήταν οι μοναδικές στρατιωτικές δυνάμεις που έμειναν στην ελληνική κυβέρνηση και τους Άγγλους πάτρωνές της, για να τις χρησιμοποιήσει για την υποταγή του ελληνικού λαού, μαζί με τους ταγματασφαλίτες, άλλες ακροδεξιές δυνάμεις και το επεμβατικό σώμα των Άγγλων στη χώρα μας.
Χιλιάδες έλληνες στρατιώτες και εκατοντάδες ναυτεργάτες κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης σε άθλιες συνθήκες
Η ωμή επέμβαση των Άγγλων για τη διάλυση των ελληνικών δυνάμεων της Μέσης Ανατολής προκάλεσε κύμα αγανάκτησης στον ελληνισμό της Μέσης Ανατολής. Υπογράφονταν υπομνήματα διαμαρτυρίας και οργανώνονταν μαζικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας για την επέμβαση των Άγγλων. Για πρώτη φορά το Λονδίνο, διαρκούντος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, πολέμησε εναντίον συμμαχικών στρατιωτικών δυνάμεων με το πρόσχημα της στάσης. Δεύτερη και καθοριστική περίπτωση ήταν η στρατιωτική επέμβαση των Άγγλων στα Δεκεμβριανά με ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις, καταφεύγοντας ακόμη και σε αεροπορικούς βομβαρδισμούς εναντίον αμάχων.
Η βίαιη διάλυση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων στη Μέση Ανατολή δεν άφηνε αμφιβολίες ότι στόχος και κριτήριο των Άγγλων για τη χρησιμοποίηση των ενόπλων δυνάμεων στην Αίγυπτο και των αντιστασιακών δυνάμεων στην Ελλάδα δεν ήταν πρώτιστα η αντιμετώπιση του κατακτητή, αλλά η επιβολή των αντιδραστικών πολιτικών δυνάμεων υπό τον έλεγχό τους. Συνειδητοποίησαν ότι, αν ικανοποιούσαν το πατριωτικό αίτημα των αγωνιστών της Μέσης Ανατολής να μεταφερθούν στην Ελλάδα και να αγωνιστούν για την απελευθέρωση του ελληνικού λαού, ο συσχετισμός θα άλλαζε αποφασιστικά υπέρ των αντιστασιακών δυνάμεων στην Ελλάδα και εις βάρος της αντίδρασης. Γι’ αυτό και τους διέλυσαν.
