Γιώργος Κρεασίδης
Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου 1936 ήρθε με την επίκληση του «κομμουνιστικού κινδύνου» και της απεργίας που είχαν προκηρύξει για την επομένη η ΓΣΕΕ και η Ενωτική ΓΣΕΕ των κομμουνιστών, η οποία παρουσιάστηκε σαν σχέδιο για επανάληψη της εργατικής εξέγερσης του Μάη του 1936. Επίκαιρη γίνεται η ανασκόπηση για το καθεστώς αυτό που η ακροδεξιά προπαγάνδα επιχειρεί να εξωραΐσει με ένα ψεύτικο «κοινωνικό πρόσωπο».
Χρονολόγιο
1936, 4 Αυγούστου: Ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς γίνεται δικτάτορας με στήριξη Βασιλιά, στρατού και Βρετανίας.
1936, 20-28 Σεπτεμβρίου: διθυραμβική υποδοχή Γκέμπελς, παρασκηνιακές διαπραγματεύσεις
1937, 15 Μαΐου: αντιδικτατορική φοιτητική εκδήλωση με αφορμή την επίσκεψη του Γάλλου υπουργού Παιδείας του Λαϊκού Μετώπου Ζαν Ζε.
1938, 28 Ιουλίου: ένοπλο κίνημα στα Χανιά κλονίζει την 4η Αυγούστου, αποτυγχάνει λόγω ταλαντεύσεων και κακής οργάνωσης.
1941, 29 Ιανουαρίου: με τον θάνατο του Μεταξά έρχεται το τέλος για το καθεστώτος.
Πριν 90 χρόνια το πραξικόπημα του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά ανέστειλε βασικά άρθρα του Συντάγματος σε συμφωνία με τον βασιλιά Γεώργιο Β’ και με τη στήριξη του στρατού. Η βουλή και εκλογές καταργήθηκαν, τα κόμματα απαγορεύτηκαν, η κοινωνική δράση και η ελευθερία του λόγου ποινικοποιήθηκαν, οι φυλακές και οι τόποι εξορίας γέμισαν κομμουνιστές, δημοκράτες και επικίνδυνους πολιτικούς αντιπάλους.
Η στήριξη βασιλιά και στρατού έδωσε σήμα τις πρώτες κρίσιμες ώρες προς τους αστούς και το πολιτικό σύστημα να αποδεχτούν τη δικτατορία. Εξάλλου η συνωμοσία φαινόταν να επαναλαμβάνει επιλογές που δεν έλειπαν από την πολιτική ζωή στον ελληνικό Μεσοπόλεμο μετά την Μικρασιατική Καταστροφή το 1922.
Πραξικοπήματα έρχονταν και από τις δυο αστικές πολιτικές παρατάξεις. Η δικτατορία του Πάγκαλου (Ιούνιος 1925-Αύγουστος 1926) ήρθε από τα σπλάχνα του βενιζελισμού, όπως και τα αποτυχημένα «κινήματα» του Πλαστήρα μετά την εκλογική ήττα των Φιλελεύθερων το 1933 και του ίδιου του Βενιζέλου το 1935. Το τελευταίο στάθηκε αφορμή για το στρατιωτικό πραξικόπημα των αντιβενιζελικών βασιλοφρόνων τον Οκτώβρη του 1935 που επέβαλλε τη δικτατορία του Κονδύλη. Αυτός επανέφερε τον βασιλιά Γεώργιο μετά από ένα δημοψήφισμα-παρωδία, όπου η νοθεία ξεπέρασε κάθε όριο. Σημειώνεται ότι και ο ίδιος ο Μεταξάς σαν στρατιωτικός είχε συμμετάσχει στο αποτυχημένο αντιβενιζελικό «κίνημα» των Γαργαλίδη-Λεοναρδόπουλου το 1923.
Σε μια εποχή που τα φασιστικά καθεστώτα της Γερμανίας και της Ιταλίας ασκούσαν μια γοητεία στον αστικό κόσμο σαν διέξοδο από την πολιτική κρίση και την επαναστατική απειλή κάτω από την επίδραση της Οκτωβριανής Επανάστασης, είχαν επιβληθεί δικτατορικά καθεστώτα σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες εκείνη την περίοδο, ενώ είχε ξεσπάσει ο Ισπανικός Εμφύλιος που θα οδηγούσε στη δικτατορία του Φράνκο.
Η αστική συναίνεση απέναντι στο αναπτυσσόμενο εργατικό κίνημα, σαν προϋπόθεση για να επιβληθεί το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, δεν ήρθε εύκολα ανάμεσα στις αλληλοσπαρασσόμενες παρατάξεις βενιζελικών και αντιβενιζελικών. Η «Δίκη των έξι» ηγετών των αντιβενιζελικών το 1922 και η εκτέλεσή τους σαν υπεύθυνων για τη Μικρασιατική Καταστροφή είχε βαθύνει το ρήγμα. Παρόλα αυτά η επιδίωξη της σταθερότητας του συστήματος και ο φόβος για το πρόσφατα συγκροτημένο κομμουνιστικό κίνημα, καθώς το 1918 είχαν ιδρυθεί το ΣΕΚΕ (μετέπειτα ΚΚΕ) και η ΓΣΕΕ, θα λειτουργούν σε όλο το Μεσοπόλεμο ενισχυτικά στις τάσεις συναίνεσης, με την ενθάρρυνση πάντα του βρετανικού παράγοντα. Σταθμοί σε αυτή την πορεία ήταν η λεγόμενη «Οικουμενική» κυβέρνηση συνεργασίας όλων των αστικών παρατάξεων το 1926-27 και η επανάληψη της συνεργασίας το 1936, αφού ο Βενιζέλος είχε αποδεχτεί την επιστροφή του Γεωργίου Β’, με πρωθυπουργό τον Κ. Δεμερτζή και μετά τον θάνατό του, τον Μεταξά. Αδιάλλακτος βασιλόφρονας, αλλά ανοιχτός στη συναίνεση, εκπροσωπούσε το Κόμμα των Ελευθεροφρόνων με 4%, χωρίς έρεισμα, εξαρτημένος από τη βασιλική αποδοχή. Η κυβέρνησή του που ματοκύλισε τη Θεσσαλονίκη στον εργατικό ξεσηκωμό τον Μάη του 1936 και κυβέρνησε με διατάγματα, στάθηκε πεδίο δοκιμής για τη δικτατορία. Καθόλου τυχαία όρισε αντιπρόεδρο της κυβέρνησης τον συντηρητικό βενιζελικό Κ. Ζαβιτσιάνο.
Οι αντικομμουνιστικές διώξεις ήδη από την εποχή της Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-22) και τη δικτατορία του Πάγκαλου για «αντεθνική δράση», ο νόμος Βενιζέλου το 1929 για την «ασφάλεια του κοινωνικού καθεστώτος», που βαφτίζει «ιδιώνυμο» τον κομμουνισμό και την κοινωνική δράση, ποινικοποιώντας το φρόνημα για πρώτη φορά, δείχνουν ότι η 4η Αυγούστου συστηματοποίησε, έντυσε ιδεολογικά και κλιμάκωσε μια δοκιμασμένη κρατική πολιτική.
Ο βαθμός αντικομμουνιστικής υστερίας στο καθεστώς Μεταξά αντανακλάται στην παράδοση σε Γερμανούς και Ιταλούς στην Κατοχή των φυλακισμένων και εξόριστων κομμουνιστών, για να βρεθούν στους 200 εκτελεσμένους της Καισαριανής, τους 106 του Νεζερού και των άλλων τόπων μαρτυρίου. Τα στελέχη της δικτατορίας στελέχωσαν τις κατοχικές κυβερνήσεις και τις θέσεις ευθύνης του κρατικού μηχανισμού, με αποκορύφωμα τα Τάγματα Ασφαλείας και την Ειδική Ασφάλεια.
Το καθεστώς διέλυσε αμέσως όχι μόνο τα κόμματα, αλλά και τα συνδικάτα και τους αγροτικούς συνεταιρισμούς
Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου έδειξε άμεσα τις στοχεύσεις του διαλύοντας όχι μόνο τα κόμματα, αλλά και τις συνδικαλιστικές οργανώσεις και τους αγροτικούς συνεταιρισμούς, που ανασυγκροτήθηκαν σε «εθνική» βάση και υπό την άμεση εποπτεία της αστυνομίας. Διακήρυξε την «αρμονική συνεργασία εργασίας και κεφαλαίου» με προτεραιότητα την κερδοφορία των μεγαλοεπιχειρηματιών. Για να υπάρχει ένα σταθερό πλαίσιο θεσπίστηκε το 8ωρο και 6ήμερο στη βιομηχανία και συλλογικές συμβάσεις μέσω υποχρεωτικής διαιτησίας από το κράτος, με παράλληλη απαγόρευση της απεργίας. Εξάλλου η προκηρυγμένη απεργία για τις 5 Αυγούστου, που ήταν η αφορμή της Δικτατορίας, είχε σαν βασικό αίτημα τη μη εφαρμογή της υποχρεωτικής διαιτησίας.
Εφαρμόστηκε μια ψαλιδισμένη εκδοχή της κοινωνικής ασφάλισης σε σχέση με όσα προέβλεπε η ισχύουσα νομοθεσία, με περίπου 350.000 άμεσα ασφαλισμένους, κάτι που τροφοδοτεί μέχρι σήμερα τον ακροδεξιό μύθο για το κοινωνικό πρόσωπο της 4ης Αυγούστου.
Η κρατική προπαγάνδα πήρε πρωτοφανείς διαστάσεις για την εποχή, μέσα από την υποχρεωτική στρατολογία στην Εθνική Οργάνωση Νεολαίας, την εργαλειοποίηση της εκπαίδευσης, του αθλητισμού, του πολιτισμού και φυσικά της Εκκλησίας, μαζί με μια εκδοτική έκρηξη από φυλλάδια, βιβλία, περιοδικά και την αξιοποίηση του ραδιοφώνου στα ναζιστικά πρότυπα.
Αν και το καθεστώς μιμούνταν στοιχεία των φασιστικών καθεστώτων σε Γερμανία και Ιταλία, ήταν σταθερά προσανατολισμένο στον βρετανικό ιμπεριαλισμό, συνεχίζοντας την αστική στρατηγική που εγγυήθηκε ο βασιλιάς. Το 1938 προχώρησε σε εκκαθαρίσεις γερμανόφιλων στοιχείων σε κυβέρνηση και στρατό, κάτι που επαναλήφθηκε και το 1940, ενώ στα πλαίσια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου βρέθηκε απέναντι από τον Άξονα.
Καθόλου τυχαία, μετά τον θάνατο του Μεταξά το 1941 το καθεστώς δεν είχε συνέχεια, αν και παρέμεινε η δικτατορική διακυβέρνηση υπό τον βασιλιά, ο οποίος στη διάρκεια της γερμανικής εισβολής που ξεκίνησε λίγες βδομάδες μετά εγκατέλειψε τη χώρα με τον κρατικό χρυσό και τους υπουργούς.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα ΠΡΙΝ που κυκλοφόρησε 1-2 Αυγούστου
και θα μείνει στα περίπτερα μέχρι 25/8
