Κατερίνα Μάτσα, ψυχίατρος, πρώην διευθύντρια της Μονάδας Απεξάρτησης 18ΑΝΩ
Η εφαρμογή του νόμου Βαρτζόπουλου, πρώην υφυπουργού Υγείας και υπόδικου για τον ΟΠΕΚΕΠΕ, «έχει επιφέρει βαρύτατο χτύπημα στην Ψυχική Υγεία, στη δημόσια και δωρεάν Απεξάρτηση και ιδιαίτερα στα ‘‘στεγνά’’ θεραπευτικά προγράμματα», λέει στο Πριν η ψυχίατρος Κατερίνα Μάτσα, ιστορική διευθύντρια του 18 Άνω. Όλες οι δομές πετάχτηκαν στον ΕΟΠΑΕ (Εθνικός Οργανισμός Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων) αφήνοντας έξω την εμπειρία τους και το πολύτιμο έργο τους. Οι προσπάθειες του προσωπικού να βοηθήσουν τους έχοντες ανάγκη αντιμετωπίζεται με αυταρχισμό και εκδικητικές μετακινήσεις.
Συνέντευξη στον Φοίβο Κακαμανούδη
Ποια είναι η κατάσταση στις δομές απεξάρτησης και τι επίθεση δέχονται από τηv κυβέρνηση;
Η εφαρμογή του ν. 5129/24, περισσότερο γνωστού ως νόμος Βαρτζόπουλου από το όνομα του εισηγητή του, πρώην υφυπουργού Υγείας και υπόδικου για το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, έχει επιφέρει βαρύτατο χτύπημα στην Ψυχική Υγεία, στη δημόσια και δωρεάν Απεξάρτηση και ιδιαίτερα στα «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα. Η ένταξη δημόσιων και ιδιωτικών προγραμμάτων στον υπερσυγκεντρωτικό , γραφειοκρατικό οργανισμό ιδιωτικού δικαίου ΕΟΠΑΕ, η ομογενοποίηση προγραμμάτων με διαφορετική φιλοσοφία, η κατάργηση ακόμα και των ονομάτων τους (18ΑΝΩ, ΚΕΘΕΑ, ΑΡΓΩ), η αυταρχική διοίκηση, η επιμονή στη διεκπεραίωση πολύωρων γραφειοκρατικών διαδικασιών και όχι στο κλινικό έργο, η υποβάθμιση θεραπευτών, ο εκφοβισμός και οι διαρκείς μετακινήσεις εκδικητικού χαρακτήρα του προσωπικού των θεραπευτικών κοινοτήτων έχουν δημιουργήσει τεράστια προβλήματα. Τα δύο διακριτά προγράμματα απεξάρτησης στην Αθήνα, το 18ΑΝΩ και το ΚΕΘΕΑ έχουν, με βάση το ισχύον νομικό πλαίσιο, καταργηθεί. Λειτουργούν πλέον όλα ως ΕΟΠΑΕ.
Τι συμβαίνει πιο ειδικά στο 18ΑΝΩ με βάση όσα προβλέπει το νομοθετικό πλαίσιο;
Στο 18ΑΝΩ καταργήθηκαν τμήματα ζωτικής σημασίας για την απεξάρτηση (τα δύο «ανοιχτά» προγράμματα απεξάρτησης από ουσίες, το «ανοιχτό» για το αλκοόλ, το τμήμα οικογένειας, το τμήμα Διατροφικών Διαταραχών, το τμήμα ψυχολογικής απεξάρτησης από αλκοόλ τρίμηνης διάρκειας στο ΨΝΑ, το πρόγραμμα Φυλακών του 18ΑΝΩ και άλλα). Άλλα τμήματα συστεγάστηκαν λόγω ελλείψεων προσωπικού, με αποτέλεσμα να επηρεασθεί αρνητικά η λειτουργία τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το τμήμα Μητέρων με τα παιδιά τους (το μοναδικό στην Ελλάδα πρόγραμμα αυτού του τύπου). Τώρα συστεγάστηκε με το τμήμα Εξαρτημένων Γυναικών με αποτέλεσμα να μην εντάσσονται πλέον εξαρτημένες μητέρες, αφού έχει χάσει τον θεραπευτικό χαρακτήρα που είχε και που ήταν πρότυπο σε όλη την Ελλάδα και την Ευρώπη. Το ίδιο και με το τμήμα προβληματικής χρήσης του Διαδικτύου και των Τυχερών Παιχνιδιών. Συγχωνεύτηκαν, επίσης, τμήματα ψυχολογικής απεξάρτησης με επιπτώσεις στη λειτουργία τους. Το ίδιο και οι Συμβουλευτικοί Σταθμοί.
Τι συμβαίνει με την Κοινωνική Επανένταξη;
Η διακοπή της θεραπευτικής συνέχειας μεταξύ Ψυχολογικής Απεξάρτησης και Κοινωνικής Επανένταξης, αφού ο νόμος προβλέπει διαφορετικές διευθύνσεις και κατευθύνσεις, αλλοιώνει τον θεραπευτικό χαρακτήρα και των δύο τομέων. Οι ομάδες και τα εργαστήρια που γίνονται στο τμήμα Κοινωνικής Επανένταξης έχουν περισσότερο τον χαρακτήρα απόκτησης δεξιοτήτων και κατάρτισης παρά τέχνης-θεραπείας, όπως ήταν πριν, όταν η κοινωνική επανένταξη ήταν το πιο κρίσιμο κομμάτι της θεραπείας απεξάρτησης. Παρόλα αυτά, οι θεραπευτές του 18ΑΝΩ -όπως και του ΚΕΘΕΑ- προσπαθούν να εργάζονται με τον τρόπο που το έκαναν μέχρι να δημιουργηθεί ο ΕΟΠΑΕ. Προσπαθούν, δηλαδή, να μην μετατραπούν σε απλούς «διαχειριστές περιστατικών». Έτσι, δεν εφαρμόζεται, προς το παρόν, η «πλοήγηση στο σύστημα» που προβλέπει ο νόμος «για την εξεύρεση μιας θέσης θεραπείας». Για πόσο όμως θα είναι αυτό δυνατό κανείς δεν γνωρίζει.
Αντίστοιχη είναι η κατάσταση και στο ΚΕΘΕΑ;
Στο ΚΕΘΕΑ οι καταστροφές είναι ακόμα μεγαλύτερες. Αλλοιώθηκε το μοντέλο των θεραπευτικών κοινοτήτων, όπου επιβλήθηκε 24ωρη λειτουργία και φύλαξη, μετατρέποντας τους θεραπευτές σε φύλακες με κυλιόμενες βάρδιες. Απαγορεύτηκε στα θεραπευόμενα μέλη να οδηγούν αυτοκίνητο για τις ανάγκες της κοινότητας. Καταργήθηκε η συν-θεραπεία οικογένειας-εξαρτημένου ατόμου, όπως προβλέπει η φιλοσοφία των θεραπευτικών κοινοτήτων. Οι ομάδες οικογένειας ξανάρχισαν να λειτουργούν μετά τους αγώνες της Ομοσπονδίας Οικογενειών, όμως δεν υπάρχει σύνδεση των υπηρεσιών.
Η διοίκηση του ΕΟΠΑΕ και η κυβέρνηση Μητσοτάκη φοβούνται τη δύναμη των δεσμών με την Κοινότητα και των δράσεων που ενισχύουν τη συλλογικότητα και την κοινωνική αλληλεγγύη
Δεν επικοινωνεί η μία Μονάδα με την άλλη. Με αυθαίρετες αποφάσεις, εκδικητικού χαρακτήρα της Διοίκησης του ΕΟΠΑΕ έχουν μετακινηθεί οι 97 από τους 120 υπεύθυνους δομών του ΚΕΘΕΑ, υποβιβασμένοι σε απλό προσωπικό. Ο φόβος της μετακίνησης κάθε θεραπευτή, που δεν αφήνεται να χειραγωγηθεί από τη Διοίκηση, από μια δομή σε μια άλλη είναι διαρκής. Οι ειδικοί θεραπευτές, οι άνθρωποι, δηλαδή, που έδωσαν και κέρδισαν τη μάχη της απεξάρτησης, εκπαιδεύτηκαν και έγιναν θεραπευτές, αντιμετωπίζονται από τη Διοίκηση απαξιωτικά, δεν τους δίνεται θεραπευτικός ρόλος, τοποθετούνται βασικά σε Χώρους Εποπτευόμενης Χρήσης (ΧΕΧ) ή σε υπνωτήρια, με όλους τους κινδύνους που αυτό συνεπάγεται.
Ποιο είναι το κλίμα μετά από όλες αυτές τις αντιδραστικές αλλαγές;
Το κλίμα που επικρατεί σήμερα είναι ένα κλίμα τρομοκρατίας, ευνοιοκρατίας, εργαλειοποίησης των εργαζομένων. Η Διοίκηση δίνει αυστηρές εντολές να καταγράφονται στοιχεία για να φαίνεται ότι όλα λειτουργούν καλά στον ΕΟΠΑΕ και ότι αυξάνεται τάχα η προσέλευση των χρηστών (τεχνητά, με διπλομετρήσεις του ίδιου ατόμου κλπ). Την ίδια στιγμή, κρύβεται το διαρκώς αυξανόμενο ποσοστό διακοπής της θεραπείας (drop out) και εγκατάλειψης του θεραπευτικού πλαισίου.
Τι συμβαίνει στο κομμάτι της πρόληψης;
Στο πεδίο της Πρόληψης επίσης τα πράγματα είναι δύσκολα. Τα 75 Κέντρα Πρόληψης που, παρά τις δυσκολίες και τα λειτουργικά προβλήματα προσφέρουν σημαντικό έργο, παλεύουν για την επιβίωσή τους. Το μέλλον τους είναι αβέβαιο μετά το 2027, που λήγει η προγραμματική τους σύμβαση. Η επιλογή δημιουργίας νέων σχημάτων πρόληψης μέσα στον ΕΟΠΑΕ, αντί της ουσιαστικής στήριξης, στελέχωσης και επέκτασης των Κέντρων Πρόληψης γεννά εύλογη ανησυχία για μια σταδιακή υποβάθμιση, απαξίωση και εν τέλει αντικατάστασή τους. Το πρόβλημα, επομένως δεν αφορά μόνο το μέλλον των Κέντρων Πρόληψης μετά το 2027, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται ήδη το παρόν τους. Τα Κέντρα Πρόληψης αποδυναμώνονται συστηματικά εκεί όπου βρίσκεται η δύναμή τους, στη σχέση τους δηλαδή με το πραγματικό κοινωνικό πεδίο, με την Κοινότητα. Και είναι αυτό που τρέμει η Διοίκηση του ΕΟΠΑΕ και η κυβέρνηση Μητσοτάκη που την έχει επιβάλει και στηρίζει: τη δύναμη του λαϊκού κινήματος, των δεσμών με την Κοινότητα και των πολύμορφων και σε πολλά επίπεδα δράσεων για την αποκατάσταση του κοινωνικού δεσμού, τη συλλογικότητα και την κοινωνική αλληλεγγύη.
Υπάρχουν προϋποθέσεις να σταματήσει αυτή η καταστροφική κατεύθυνση;
Η μεγάλη ανταπόκριση της κοινωνίας στη μέχρι σήμερα καμπάνια μας ενάντια στην ιδιωτικοποίηση και τη διάλυση της ψυχικής υγείας και της απεξάρτησης αποδεικνύει στην πράξη τις μεγάλες δυνατότητες ανατροπής όλης αυτής της θανατοπολιτικής της κυβέρνησης Μητσοτάκη και του σάπιου καπιταλιστικού συστήματος που αυτή εκπροσωπεί και υπηρετεί με το αζημίωτο.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 18-19 Ιουλίου 2026
