Αντώνης Μαυρόπουλος
Η ραγδαία αύξηση των πλαστικών στις θάλασσες του πλανήτη και η δραματική μείωση των ψαριών δεν είναι δύο ανεξάρτητα φαινόμενα. Είναι οι δύο όψεις της ίδιας διαδικασίας: της μετατροπής των ωκεανών, ταυτόχρονα, σε απέραντο ορυχείο εξόρυξης βιομάζας μέσω της υπεραλίευσης και σε δωρεάν χωματερή για τα πλαστικά (και όχι μόνο). Είναι δύο όψεις του μεταβολικού ρήγματος του ωκεανού, που προκαλεί ο καπιταλισμός και απαιτεί πρωτίστως κοινωνικές και πολιτικές απαντήσεις.
Δεν υπάρχει θάλασσα χωρίς πλαστικά…
Κάθε χρόνο, εννέα με 14 εκατομμύρια τόνοι πλαστικού καταλήγουν στους ωκεανούς του πλανήτη, μια ποσότητα που ισοδυναμεί με το άδειασμα ενός απορριμματοφόρου ανά λεπτό στη θάλασσα. Και το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ορατό πλαστικό που επιπλέει. Το κυρίως πρόβλημα είναι τα μικροπλαστικά, που προκύπτουν από τη σταδιακή διάσπαση των μεγαλύτερων πλαστικών σε κομμάτια απειροελάχιστου μεγέθους. Η μεγαλύτερη σχετική μελέτη μέχρι σήμερα, με δεδομένα από σχεδόν 2.000 σταθμούς δειγματοληψίας, έδειξε ότι τα μικροπλαστικά υπάρχουν παντού: από τις παραλίες έως την τάφρο των Μαριανών, το βαθύτερο σημείο του κόσμου, όπου μετρήθηκαν έως και 13.500 σωματίδια ανά κυβικό μέτρο νερού. Δεν υπάρχει πια σημείο του ωκεανού χωρίς πλαστικό.
Η παγκόσμια βάση δεδομένων της NOAA (1972–2022) δείχνει ότι η πυκνότητα των μικροπλαστικών περίπου διπλασιάζεται κάθε δεκαετία. Και καθώς τα κομμάτια θρυμματίζονται, καταλήγουν να γίνονται αόρατα με το γυμνό μάτι, με μια μελέτη του Nature να υπολογίζει έως και 27 εκατομμύρια τόνους τέτοιων σωματιδίων μόνο στο ανώτερο στρώμα του Βόρειου Ατλαντικού. Για να υπάρχει μέτρο σύγκρισης, το συνολικό βάρος όλων των άγριων θηλαστικών στη Γη είναι περίπου 60 εκατομμύρια τόνοι. Από αυτά, τα 20 εκατομμύρια τόνοι είναι χερσαία άγρια θηλαστικά και τα 40 εκατομμύρια τόνοι είναι θαλάσσια θηλαστικά.
Στο ακατοίκητο νησί Χέντερσον του Νότιου Ειρηνικού, περισσότερα από 5.000 χιλιόμετρα μακριά από τον πλησιέστερο μεγάλο οικισμό, οι επιστήμονες μέτρησαν μία τεράστια πυκνότητα πλαστικών απορριμμάτων: έως 671 κομμάτια ανά τετραγωνικό μέτρο, σε ένα νησί που δεν κατοικήθηκε ποτέ. Ακόμη και οι πιο απάτητες γωνιές του πλανήτη έχουν μετατραπεί σε χωματερές των πλαστικών.
Στην Ελλάδα, η εικόνα είναι εξίσου ανησυχητική. Το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) εκτιμά ότι στην επιφάνεια των ελληνικών θαλασσών επιπλέουν περίπου 350.000 μικροπλαστικά ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, ενώ 20 έως 55 χιλιάδες τόνοι πλαστικού καταλήγουν κάθε χρόνο στη θάλασσα από την ελληνική παράκτια ζώνη. Τον Οκτώβριο του 2025, το Ινστιτούτο «Αρχιπέλαγος» κατέγραψε αρνητικό ρεκόρ δεκαπενταετίας, με έως και 100.000 κομμάτια μικροπλαστικών ανά κυβικό μέτρο νερού στον Αργολικό και τον Σαρωνικό, ποσότητα που πλέον πλησιάζει ή και ξεπερνά την ποσότητα του πλαγκτόν.
Περισσότερο πλαστικό, λιγότερα ψάρια
Από που όμως προέρχεται το πλαστικό στις θάλασσες; Περίπου το 80% προέρχεται από χερσαίες πηγές (διαχείριση απορριμμάτων, αστικά λύματα και εκροές ποταμιών) και το υπόλοιπο 20% από θαλάσσιες δραστηριότητες, όπως η ναυσιπλοΐα και η αλιεία. Τα εγκαταλελειμμένα ή χαμένα αλιευτικά εργαλεία αποτελούν σχεδόν το 10% του συνολικού θαλάσσιου πλαστικού. Στις μεγάλες ζώνες συσσώρευσης, το 99% είναι κομμάτια μικρότερα από δύο εκατοστά. Μόλις τέσσερα είδη πλαστικού (σακούλες μίας χρήσης, μπουκάλια, περιέκτες φαγητού και συσκευασίες) αποτελούν σχεδόν τα μισά πλαστικά στη θάλασσα. Και ως προς το υλικό, το πολυαιθυλένιο και το πολυπροπυλένιο, τα πλαστικά των συσκευασιών, φτάνουν μαζί το 55–65% των επιπλεόντων μικροπλαστικών, ακριβώς επειδή είναι ελαφρύτερα από το νερό.
Και προφανώς δεν αποτελεί καμία έκπληξη ότι η αφθονία των μικροπλαστικών στη θάλασσα «ακολουθεί» πιστά την καμπύλη της παγκόσμιας παραγωγής πλαστικού: όσο περισσότερο πλαστικό παράγεται στον κόσμο, τόσο περισσότερο βρίσκουμε στα θαλάσσια οικοσυστήματα. Η πλαστική ρύπανση της θάλασσας δεν είναι ένα ατύχημα ή μία αστοχία στο τέλος της αλυσίδας διαχείρισης των πλαστικών, όπως συχνά ισχυρίζονται οι βιομηχανίες πλαστικού. Αντίθετα, είναι η άμεση, μετρήσιμη παγκόσμια επίπτωση της ατέρμονης αύξησης της παραγωγής και χρήσης πλαστικού.
Την ίδια ώρα που το πλαστικό πληθαίνει, τα ψάρια λιγοστεύουν. Ο δείκτης Living Planet της WWF δείχνει ότι οι παρακολουθούμενοι πληθυσμοί θαλάσσιων ειδών μειώθηκαν κατά 56% κατά μέσο όρο από το 1970 έως το 2020. Για τα ψάρια που αλιεύονται από τον άνθρωπο, η μείωση αγγίζει το 50%, ενώ ορισμένα εμπορικά είδη όπως οι τόνοι και τα σκουμπριά έχουν χάσει έως και το 74% του πληθυσμού τους.
Η αιτία είναι σε μεγάλο βαθμό η υπεραλίευση. Σύμφωνα με την πιο λεπτομερή αξιολόγηση του FAO μέχρι σήμερα που έγινε το 2025, το 35,5% των παγκόσμιων αλιευτικών αποθεμάτων αλιεύεται πλέον σε μη βιώσιμα επίπεδα. Το ποσοστό των βιώσιμων αποθεμάτων έχει πέσει από 90% το 1974 σε περίπου 64,5% σήμερα, με την υπεραλίευση να αυξάνεται κατά σχεδόν 1% τον χρόνο.
Το μεταβολικό ρήγμα των ωκεανών
Τα δύο φαινόμενα που περιγράψαμε (η ραγδαία αύξηση των πλαστικών και η δραματική μείωση των ψαριών) δεν είναι ανεξάρτητα. Είναι οι δύο όψεις της ίδιας διαδικασίας: της μετατροπής των ωκεανών, ταυτόχρονα, σε απέραντο ορυχείο εξόρυξης βιομάζας μέσω της υπεραλίευσης και σε δωρεάν χωματερή για τα πλαστικά (και όχι μόνο). Και οι δύο όψεις συντελούν σε μια ριζική αλλαγή του ωκεάνιου οικοσυστήματος.
Στο πρόσφατο βιβλίο μου με τίτλο Waste Side Stories (εκδόσεις Τόπος) σημειώνω ότι η ανθρώπινη επέμβαση στα θαλάσσια οικοσυστήματα και, ιδιαίτερα, η βιομηχανική αλιεία «διακόπτουν τις φυσικές μεταβολικές ροές του ωκεανού, από τη ροή ενέργειας στα διάφορα τροφικά επίπεδα μέχρι τη ρύθμιση του άνθρακα και τη βιοποικιλότητα. Η μετατόπιση της αλιείας από κορυφαίους θηρευτές σε χαμηλότερα τροφικά επίπεδα επιταχύνει την αποσταθεροποίηση του θαλάσσιου μεταβολισμού και αυξάνει την ευαλωτότητα των οικοσυστημάτων». Η υπεραλίευση αποδομεί τα τροφικά πλέγματα, και καθώς εξαφανίζονται τα μεγάλα αρπακτικά και τα εμπορικά είδη, ολόκληρη η ιεραρχία της τροφικής αλυσίδας αναδιατάσσεται.
Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι τα μικροπλαστικά γίνονται ένα με το ζωοπλαγκτόν και το φυτοπλαγκτόν (τη βάση όλης της θαλάσσιας ζωής) και έτσι καταλήγουν να γίνονται αναπόσπαστο μέρος της τροφικής αλυσίδας. Με τον τρόπο αυτό, τα πλαστικά στη θάλασσα γίνονται μέρος του ίδιου του μεταβολισμού των ωκεανών, επηρεάζοντας τον κύκλο του άνθρακα, του οξυγόνου και των θρεπτικών.
Ο παγκόσμιος καπιταλισμός δημιουργεί μια νέα «ωκεάνια φύση», φτωχότερη σε είδη, γεμάτη πλαστικό, με διαταραγμένους βιογεωχημικούς κύκλους
Πρόκειται για το ευθύ και αναμενόμενο αποτέλεσμα δύο θεμελιωδών λειτουργιών του παγκόσμιου καπιταλισμού: της ακραίας εμπορευματοποίησης της θαλάσσιας ζωής και της χρήσης της ως χώρου δωρεάν απόθεσης αποβλήτων. Και δύο οι λειτουργίες ακολουθούν την ίδια λογική: την εξωτερίκευση του πραγματικού κόστους στη φύση, ώστε το ιδιωτικό κέρδος να μεγιστοποιείται και οι ωκεανοί να λειτουργούν ως «δωρεάν» πρώτη ύλη και ως «δωρεάν» αποδέκτης ρύπων. Τα πλαστικά υλικά δεν είναι ρυπαντές από μόνα τους αλλά γίνονται μέσα στο συγκεκριμένο τρόπο παραγωγής του καπιταλισμού. Και επομένως, είναι ανάγκη να σκεφτούμε ότι η ρύπανση δεν οφείλεται τόσο στα φυσικά και χημικά χαρακτηριστικά των ρύπων αλλά συνιστά μία κοινωνική σχέση.
Ο παγκόσμιος καπιταλισμός δημιουργεί μια νέα «ωκεάνια φύση», φτωχότερη σε είδη, γεμάτη πλαστικό, με διαταραγμένους βιογεωχημικούς κύκλους. Αυτή η διαταραχή του φυσικού ωκεάνιου μεταβολικού κύκλου λόγω της αλληλεπίδρασης του με τον παγκόσμιο κοινωνικό – οικονομικό μεταβολισμό (τον τρόπο που η κοινωνία αντλεί και αποβάλλει την ύλη) είναι ακριβώς αυτό που ονομάζεται μεταβολικό ρήγμα, μία ιδέα με ρίζες στον ύστερο Μαρξ. Και αυτή η διαταραχή του μεταβολικού κύκλου των ωκεανών δεν προκαλείται μόνο από τα πλαστικά και την υπεραλίευση. Προκαλείται και από την κλιματική αλλαγή και την οξίνιση των ωκεανών, προκαλείται και από τον ευτροφισμό σε τεράστιες περιοχές, προκαλείται φυσικά και από τις εξορύξεις υδρογονανθράκων που μεταβάλλουν τεράστιες περιοχές του πυθμένα και του υπεδάφους των ωκεανών.
Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι οι τεράστιες συγκεντρώσεις πλαστικών και μικροπλαστικών στους ωκεανούς είναι μία υλική, χειροπιαστή τομή του κοινωνικο-οικονομικού μεταβολισμού με τον ωκεάνιο φυσικό μεταβολισμό. Είναι το σημείο που οι παγκόσμιες καπιταλιστικές αγορές ενσωματώνονται και γίνονται αναπόσπαστο μέρος της φύσης.
Πρόκειται, τελικά, για τις βαρύτατες συνέπειες και τις αναντίστρεπτες αλλαγές που επιφέρει ένα οικονομικό σύστημα που, για να λειτουργήσει, οφείλει να παίρνει από τη θάλασσα περισσότερα απ’ όσα εκείνη μπορεί να αναπαράγει και να της επιστρέφει περισσότερα απόβλητα απ’ όσα μπορεί να απορροφήσει.
Συστημικές αποτυχίες
Το πραγματικό πρόβλημα λοιπόν είναι η συστημική αναντιστοιχία ανάμεσα στον φυσικό – οικουμενικό μεταβολισμό και τον κοινωνικο – οικονομικό τρόπο οργάνωσης της παραγωγής. Το μεταβολικό ρήγμα κάνει φανερό γιατί οι καθαρισμοί των ακτών, τα φράγματα στα ποτάμια και οι τεχνολογίες περισυλλογής πλαστικών από τη θάλασσα είναι εξ’ ορισμού μέτρα που αντιμετωπίζουν το σύμπτωμα, όχι την αιτία. Το ίδιο ισχύει και για την ανακύκλωση, που συχνά προβάλλεται ως πανάκεια. Από τα πάνω από 8,3 δισ. τόνους πλαστικού που έχει παραχθεί στον κόσμο μας από το 1950, μόλις το 9% έχει πράγματι ανακυκλωθεί. Το υπόλοιπο κάηκε, θάφτηκε σε χωματερές ή κατέληξε σε ποτάμια, ωκεανούς, δάση, χωράφια κλπ. Η ρητορική της «ατομικής ευθύνης», το να μην πετάμε σκουπίδια, να ανακυκλώνουμε σωστά, μετατοπίζει το βάρος από τον παραγωγό στον καταναλωτή, συσκοτίζοντας την πραγματική κλίμακα του προβλήματος. Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος συνοψίζει εύστοχα το πως η παγκόσμια κοινότητα αντιμετωπίζει την πλαστική ρύπανση: «σφουγγαρίζουμε το πάτωμα ενώ η βρύση παραμένει ανοιχτή».
Η «βρύση» είναι η παραγωγή πλαστικού. Και εδώ ακριβώς σκοντάφτει η σημαντικότερη συλλογική προσπάθεια, η Παγκόσμια Συνθήκη του ΟΗΕ για τα πλαστικά που ξεκίνησε το 2022 με εντολή να καλύψει ολόκληρο τον κύκλο ζωής του πλαστικού. Οι διαπραγματεύσεις τελικά κατέρρευσαν δύο φορές, χωρίς καν να φτιαχτεί κείμενο βάσης. Παρότι πάνω από 100 χώρες ζητούσαν πλαφόν παραγωγής στα πλαστικά, μια μειοψηφία πετρελαιοπαραγωγών κρατών, με την στήριξη των ΗΠΑ, μπλόκαρε κάθε δεσμευτικό όριο στην παραγωγή παρθένου πλαστικού, επιμένοντας ότι η συνθήκη πρέπει να περιοριστεί στη «διαχείριση αποβλήτων». Και έτσι το ζήτημα «εξαφανίστηκε» σιωπηρά από την ατζέντα των επόμενων συνεδριάσεων.
Η μείωση της παραγωγής θα έθιγε τον πυρήνα της συσσώρευσης πλαστικού. Ωστόσο, η αγορά θέλει πάντα λύσεις που αφήνουν άθικτη τη «βρύση»: περισσότερη ανακύκλωση, περισσότερη τεχνολογία, εθελοντικές δεσμεύσεις. Έτσι, ενώ συζητάμε επί σχεδόν είκοσι χρόνια, η παγκόσμια παραγωγή πλαστικού αναμένεται να αυξηθεί από περίπου 450 εκατ. τόνοι το 2025 σε πάνω από 700 εκατ. τόνους έως το 2040. Οι προσπάθειες αποτυγχάνουν, εν ολίγοις, όχι επειδή λείπει η γνώση ή η τεχνολογία, αλλά επειδή στοχεύουν αποκλειστικά και μόνο στις συνέπειες ενός οικονομικού συστήματος του οποίου ο πυρήνας, η αέναη επέκταση της αγοράς πλαστικού, μένει έξω από κάθε συζήτηση. Και κάπου εδώ, τα πράγματα γίνονται πανομοιότυπα με την υπόθεση της κλιματικής αλλαγής και τον περιορισμό του διοξειδίου του άνθρακα…
Η γεφύρωση του ρήγματος
Αν η κρίση των ωκεανών οφείλεται στο μεταβολικό ρήγμα, τότε η λύση δεν μπορεί να είναι μια ακόμη τεχνική «επιδιόρθωση». Δεν αρκεί ούτε να «καθαρίσουμε» τον ωκεανό από τα πλαστικά ούτε και να τα «ανακυκλώσουμε». Θα χρειαστεί αυτό που σύγχρονοι μελετητές του μεταβολικού ρήγματος, όπως ο Τζον Μπέλαμι Φόστερ και ο Μπρετ Κλαρκ, ονομάζουν μεταβολική αποκατάσταση: να ρυθμιστεί ξανά ο κοινωνικός – οικονομικός μεταβολισμός σε αρμονία με τον οικουμενικό μεταβολισμό της φύσης, ώστε να καλύπτονται οι ανθρώπινες ανάγκες χωρίς να διαρρηγνύονται οι φυσικοί κύκλοι. Και μια τέτοια αποκατάσταση είναι πρακτικά αδύνατη μέσα στο ίδιο το πλαίσιο της συσσώρευσης που γεννάει το ρήγμα.
Στην πράξη, αυτό σημαίνει, πρώτα απ’ όλα, να κλείσει η «βρύση»: να υπάρξει δηλαδή δεσμευτική μείωση της παραγωγής παρθένου πλαστικού στην πηγή, όχι απλώς καλύτερη διαχείριση των αποβλήτων. Αντίστοιχα, για την υπεραλίευση, σημαίνει κατάργηση των επιβλαβών επιδοτήσεων, απαγόρευση καταστροφικών πρακτικών όπως η αλιεία βυθού, και ουσιαστική προστασία τουλάχιστον του 30% των θαλάσσιων περιοχών.
Όμως το βαθύτερο νόημα της μεταβολικής αποκατάστασης είναι πολιτικό και όχι ρυθμιστικό ή κανονιστικό. Είναι η αποεμπορευματοποίηση της θάλασσας: να πάψει ο ωκεανός να αντιμετωπίζεται ταυτόχρονα ως δωρεάν ορυχείο βιομάζας και ως δωρεάν χωματερή. Και εδώ απαιτούνται λύσεις που έρχονται σε ευθεία ρήξη με τη λογική της αγοράς: αναγνώριση οικολογικών ορίων και επάρκειας αντί για αέναη μεγέθυνση, διακυβέρνηση των θαλασσών ως κοινών αγαθών, διατήρηση της αξίας στις τοπικές κοινότητες και δημοκρατική, προληπτική λήψη αποφάσεων.
Η αποκατάσταση του ρήγματος, επομένως, δεν είναι πρωτίστως ζήτημα τεχνολογίας ή διακρατικών συμφωνιών, είναι ζήτημα του πώς οργανώνουμε τη σχέση μας με τη φύση. Οι ωκεανοί μπορούν να αναρρώσουν, τα αποθέματα ψαριών μπορούν να αναπληρωθούν, οι βιογεωχημικοί κύκλοι του ωκεανού μπορούν να σταθεροποιηθούν. Αλλά μόνο αν τους αναγνωρίζουμε ως αυτό που πραγματικά είναι: το κοινό, ζωντανό σύστημα που συντηρεί τη ζωή στον πλανήτη.
