Νίκος Κατσουλάκης, Μηχανολόγος Μηχανικός
Νέο χωροταξικό ΑΠΕ
Η αθρόα ανάπτυξη μονάδων Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) στην Ελλάδα είχε και έχει σοβαρές χωρικές και περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Γι’ αυτό, εδώ και χρόνια, ένα σταθερό αίτημα κινημάτων, επιστημονικών φορέων και τοπικών κοινωνιών ήταν η θέσπιση ενός επικαιροποιημένου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις ΑΠΕ. Τον Μάιο του 2026, το νέο χωροταξικό τέθηκε, επιτέλους, σε διαβούλευση. Η κυβέρνηση, διά του υπουργείου Περιβάλλοντος και με τη συνδρομή των πρόθυμων επικοινωνιακών της μηχανισμών, το παρουσίασε ως μεγάλη θετική τομή. «Με εντολή Μητσοτάκη» τα προβλήματα της άναρχης ανάπτυξης των ΑΠΕ (δήθεν) λύνονται και η χώρα οδηγείται σε βιώσιμη ανάπτυξη των ΑΠΕ, με ισχυρούς κανόνες και σεβασμό στο περιβάλλον.
Πίσω, όμως, από τις διακηρύξεις, η πραγματικότητα είναι λιγότερο ειδυλλιακή. Το νέο χωροταξικό, σε αρκετές περιπτώσεις, επιτρέπει περαιτέρω αύξηση της πυκνότητας εγκατεστημένης ισχύος, δεν καλύπτει κρίσιμες τεχνολογίες, όπως η αντλησιοταμίευση, και εξαιρεί έργα που έχουν ήδη πάρει τον δρόμο της αδειοδότησης. Έχει επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον ότι έρχεται μετά την ψήφιση του νόμου 5299/2026, ο οποίος διαμορφώνει ένα πλαίσιο επιτάχυνσης των έργων ΑΠΕ. Χωρικοί και περιβαλλοντικοί περιορισμοί, μαζί με επιτάχυνση επενδύσεων: η ορθολογικότητα του καπιταλισμού…
Το νέο χωροταξικό για τις ΑΠΕ εντάσσεται πλήρως στην ενεργειακή στρατηγική της ταχύτατης αλλαγής του ενεργειακού μίγματος της Ελλάδας, που ενώ βασίζεται σε διακηρύξεις για την προστασία του περιβάλλοντος και την παροχή προσιτής ενέργειας στα νοικοκυριά, στοχεύει στην αύξηση των κερδών της πλήρως χρηματιστικοποιημένης ενεργειακής αγοράς.
Στην Ελλάδα, από το 2006 ξεκινά στην πράξη η προώθηση της ηλεκτροπαραγωγής από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας. Μέσω των υψηλών τιμών αποζημίωσης για την παραγόμενη ενέργεια, ουσιαστικά επιλέχθηκε ένα συγκεκριμένο μοντέλο ανάπτυξης: μεγάλες ενεργειακές μονάδες που διοχετεύουν ενέργεια στο δίκτυο και αποτελούν ιδιαίτερα ελκυστικές επενδύσεις. Το ενδεχόμενο μιας άλλης πορείας, με έμφαση στην αποκεντρωμένη παραγωγή και στην κάλυψη τοπικών αναγκών, δεν ακολουθήθηκε.
Έτσι, ναι μεν μειώθηκε το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της ηλεκτροπαραγωγής, αλλά οι μονάδες μεγάλης ισχύος που εγκαταστάθηκαν δημιούργησαν σωρεία άλλων επιπτώσεων και οδήγησαν σε κοινωνικές συγκρούσεις.
Κάποια αριθμητικά μεγέθη είναι χαρακτηριστικά:
• 4.386 έργα ΑΠΕ έχουν ισχύουσες άδειες παραγωγής, με συνολική ισχύ 72,5 GW.
• Σε λειτουργία βρίσκονται 16,2 GW, ενώ η ιστορική αιχμή φορτίου στην Ελλάδα είναι 10,6 GW.
Αλήθεια, πιστεύει κανείς πως όταν επιχειρείται να εγκατασταθεί ισχύς επταπλάσια της μέγιστης ζήτησης, οι ΑΠΕ χρησιμοποιούνται απλώς ως τεχνολογία για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου; Είναι ξεκάθαρο πως το κεφάλαιο και οι κυβερνήσεις που το υπηρετούν μπορούν να ευτελίσουν ακόμη και κάτι αναγκαίο, όπως η ενεργειακή μετάβαση.
Το ειδικό χωροταξικό πλαίσιο για τις ΑΠΕ που από το 2008 ισχύει, εμπεριείχε πολλές ελλείψεις. Ήταν κυρίως αιολοκεντρικό, με πολύ γενικές αναφορές για τεχνολογίες που στη συνέχεια γνώρισαν ταχεία ανάπτυξη, όπως τα φωτοβολταϊκά. Έτσι, το πλαίσιο χωροταξικού σχεδιασμού ουσιαστικά διευκόλυνε την κεντρική επιλογή της ταχείας εγκατάστασης μονάδων ΑΠΕ χωρίς αντίβαρα περιβαλλοντικής προστασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη από το 2014 η Ευρωπαϊκή Ένωση απέστειλε στην Ελλάδα Αιτιολογημένη Γνώμη λόγω μη συμμόρφωσης του χωροταξικού των ΑΠΕ με την Οδηγία 92/43/ΕΟΚ για την προστασία των οικοτόπων.
Το νέο χωροταξικό, συνεπώς, θα έπρεπε να απαντήσει σε πραγματικά προβλήματα, έστω με μεγάλη καθυστέρηση. Μόνο που η απάντηση που δίνει είναι βαθιά ανεπαρκής.
Εξαιρεί έργα που ήδη λειτουργούν ή βρίσκονται σε προχωρημένο στάδιο αδειοδότησης. Λειτουργούσες εγκαταστάσεις εξακολουθούν να λειτουργούν ανεξαρτήτως των νέων κατευθύνσεων, ακόμη και εάν έρχονται σε αντίθεση με αυτές. Άδειες εγκατάστασης που ακόμη δεν έχουν υλοποιηθεί, ανανεώνονται και τροποποιούνται με βάση το ήδη υφιστάμενο πλαίσιο. Εγκρίσεις περιβαλλοντικών όρων συνεχίζουν να ισχύουν και μπορούν να τροποποιούνται και να ανανεώνονται με βάση το ήδη ισχύον πλαίσιο. Με άλλα λόγια: νέο χωροταξικό, αλλά για μεγάλο μέρος της ήδη διαμορφωμένης κατάστασης συνεχίζουμε όπως παλιά. Ο χωροταξικός σχεδιασμός έρχεται αφού πρώτα έχει διαμορφωθεί τετελεσμένο.
Κρίσιμες τεχνολογίες μένουν εκτός του πλαισίου. Τα μεγάλα υδροηλεκτρικά, άνω των 15 MW, δεν αντιμετωπίζονται ουσιαστικά στο νέο πλαίσιο. Μήπως αυτό σημαίνει μία νέα εποχή ανάπτυξης μεγάλων υδροηλεκτρικών με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τα ποτάμια οικοσυστήματα; Επίσης, εξαιρείται η αντλησιοταμίευση, απαραίτητη για την αποθήκευση ενέργειας που πλεονάζει. Όμως τα έργα αντλησιοταμίευσης έχουν έντονη χωρική και περιβαλλοντική διάσταση και είναι αδιανόητο να μένουν εκτός χωροταξικού σχεδιασμού. Στις τεχνητές λίμνες Κρεμαστών και Καστρακίου και στη μεγαλύτερη (και σε καλή οικολογική κατάσταση) λίμνη της Ελλάδας, την Τριχωνίδα, έχουν λάβει άδεια παραγωγής 3,85 GW (!) αντλησιοταμιεύσεων…
Τίθενται περιορισμοί στα αιολικά αλλά προκύπτει δυνητική αύξηση της πυκνότητας εγκαταστάσεων. Η κυβέρνηση πανηγυρίζει για νέους περιορισμούς, όπως η απαγόρευση εγκατάστασης αιολικών σε περιοχές άνω των 1.200 μέτρων. Κι όμως, η εικόνα δεν είναι τόσο απλή. Ο νομικός Τρύφωνας Κόλλιας (με σημαντική συνεισφορά στους δικαστικούς αγώνες τοπικών κοινωνιών απέναντι σε ενεργειακά έργα), σε συνεργασία με την Περιφερειακή Ένωση Δήμων Στερεάς Ελλάδας, υπολόγισε ότι με το νέο χωροταξικό στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας θα μπορούν (κατά το μέγιστο) να εγκατασταθούν 13.882 τυπικές ανεμογεννήτριες, ενώ με τα σημερινά δεδομένα το όριο ήταν 5.871. Αντίστοιχα, στην Ήπειρο, με μια ακαθάριστη θεωρητική προσέγγιση, το νέο χωροταξικό αυξάνει τη δυνητική φέρουσα ικανότητα από περίπου 641 σε περίπου 1.396 τυπικές ανεμογεννήτριες. Δηλαδή, ενώ πανηγυρίζουμε για επιμέρους εξαιρέσεις, το συνολικό αποτέλεσμα μπορεί να είναι πάνω από διπλασιασμός της θεωρητικής φέρουσας ικανότητας.
Δεν προβλέπεται ουσιαστική προστασία των ορεινών υδατορευμάτων. Το νέο σχέδιο προσθέτει τεχνικές λεπτομέρειες, αλλά δεν εισάγει ένα ουσιαστικά νέο σύστημα προστασίας των ορεινών υδατορευμάτων από την εγκατάσταση μικρών υδροηλεκτρικών έργων (ΜΥΗΕ). Τα ΜΥΗΕ εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται κυρίως ως έργα αξιοποίησης διαθέσιμου υδατικού δυναμικού και όχι ως παρεμβάσεις σε ευαίσθητα οικοσυστήματα. Αντί να τίθενται αυστηρά όρια κορεσμού ανά λεκάνη απορροής, θεσπίζονται περιοχές προτεραιότητας και δυνατότητες επιτάχυνσης. Παραμένει σε εκκρεμότητα το κρίσιμο ζήτημα της οικολογικής παροχής, ο αναλυτικός υπολογισμός της οποίας παραπέμπεται στις νομοθετικές καλένδες. Επιπλέον, το νέο πλαίσιο δεν αποτρέπει ουσιαστικά τη διαδοχική εγκατάσταση ΜΥΗΕ στο ίδιο υδατόρευμα ή στην ίδια υπολεκάνη, γεγονός που μπορεί να αλλοιώσει εντελώς κάποια υδάτινα σώματα.
Η φέρουσα ικανότητα δεν προσεγγίζεται ουσιαστικά. Διαστρεβλώνεται πλήρως η έννοια της φέρουσας ικανότητας, η οποία προσδιορίζεται π.χ. με βάση το αιολικό δυναμικό μιας περιοχής και υπολογίζεται με αναφορά όχι στο οικοσύστημα αλλά στη διοικητική διαίρεση (δημοτική ενότητα). Δεν εισάγονται πραγματικοί δείκτες χωρικής επιβάρυνσης (για παράδειγμα MW ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο, MWh ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο ή παραγωγή ενέργειας σε σχέση με τον πληθυσμό). Έτσι, μια ορεινή, νησιωτική ή αραιοκατοικημένη περιοχή μπορεί να εμφανίζεται «διαθέσιμη», ενώ στην πράξη υφίσταται δυσανάλογη συγκέντρωση έργων.
Εν κατακλείδι, το νέο χωροταξικό για τις ΑΠΕ έρχεται να επικυρώσει την ακολουθούμενη ενεργειακή πολιτική. Η κοινωνική πλειοψηφία θα συνεχίσει να μην ωφελείται από τις τεχνολογίες ΑΠΕ, που για τη μεγάλη μάζα του λαού θα παραμένουν απρόσιτες. Αντίθετα, το χρηματιστήριο ενέργειας θα εξασφαλίζει υπερκέρδη για τους παραγωγούς και τους προμηθευτές.
Η φρέσκια αυτή νομιμοποίηση της υφιστάμενης πολιτικής και της κερδοφορίας της ενεργειακής αγοράς θυμίζει μια ευαγγελική ρήση: «ἔρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνδύμασι προβάτων• ἔσωθεν δέ εἰσιν λύκοι ἅρπαγες». Μόνη ελπίδα και λύση ο αγώνας για κατάργηση του χρηματιστηρίου ενέργειας, κοινωνικό και εργατικό έλεγχο των ενεργειακών υποδομών και αξιοποίηση των ΑΠΕ με τρόπο φιλικό στο περιβάλλον, σε αποκεντρωμένα συστήματα υπό κοινωνικό έλεγχο.
Αντιστάσεις πανελλαδικά για ελεύθερα βουνά, δάση και ποτάμια
Οι κοινωνικές αντιδράσεις απέναντι στα μεγάλα έργα ΑΠΕ δεν είναι ούτε καινούριες ούτε «τοπικιστικές», όπως σκοπίμως παρουσιάζονται. Ξεκίνησαν σχεδόν μαζί με την εγκατάσταση των πρώτων μεγάλων έργων, ακριβώς επειδή οι τοπικές κοινωνίες είδαν από νωρίς ότι η «πράσινη» ανάπτυξη μπορούσε να σημαίνει δρόμους σε βουνά, καταστροφή δασών, εκτεταμένα δίκτυα, μεγάλες βάσεις θεμελίωσης, αλλοίωση τοπίου και πίεση σε ευαίσθητα οικοσυστήματα. Από τα νησιά μέχρι τις ορεινές περιοχές της ηπειρωτικής χώρας, συγκροτήθηκε σταδιακά ένα πολύμορφο ρεύμα αντίστασης.
Εμβληματική περίπτωση υπήρξαν τα Άγραφα. Εκεί επιχειρήθηκε να εγκατασταθούν ανεμογεννήτριες σε κάποιες από τις λιγότερο αλλοιωμένες από την ανθρωπογενή δραστηριότητα περιοχές της Ελλάδας. Και εκεί αναπτύχθηκε ένα πραγματικά μεγάλο, ευρύ και ενωτικό κίνημα. Το «Save Agrafa» έγινε σύνθημα, μπλουζάκι, αφίσα, σημείο αναφοράς. Θα το ζήλευαν τα τμήματα marketing πολλών μεγάλων επιχειρήσεων. Μόνο που εδώ δεν πρόκειται για καμπάνια προϊόντος, αλλά για μια αυθεντική κοινωνική αντίδραση απέναντι στα σχέδια του κεφαλαίου.
Αυτά τα κινήματα αναπτύχθηκαν σε μια εποχή γενικευμένου κλίματος ήττας: μνημόνια, φτωχοποίηση, απογοήτευση, απαξίωση της πολιτικής. Κι όμως, πέτυχαν νίκες. Δεν είναι λίγο να πηγαίνεις στο Συμβούλιο της Επικρατείας απέναντι σε μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα και να κερδίζεις ακυρώσεις ή αναστολές. Οι νίκες αυτές έδειξαν ότι η κοινωνική αντίσταση, όταν συνδυάζεται με τεκμηρίωση, επιμονή και ενότητα, μπορεί να ανατρέψει σχεδιασμούς που παρουσιάζονται ως ουσιαστικά αναπόφευκτοι.
Σήμερα, με το νέο χωροταξικό για τις ΑΠΕ και τον νόμο επιτάχυνσης των ενεργειακών έργων που προηγήθηκε, η σύγκρουση περνά σε νέα φάση. Η κυβέρνηση υπόσχεται κανόνες και προστασία, ενώ ταυτόχρονα επιταχύνει την αδειοδότηση και περιορίζει ουσιαστικά τον ρόλο των τοπικών κοινωνιών.
Όμως, τα κινήματα έχουν τις πρώτες μικρές τους νίκες επιβάλλοντας τα αιτήματά τους σε κρατικά ελεγχόμενα όργανα όπως Δήμοι και Περιφέρειες. Η Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας γνωμοδότησε πρόσφατα απολύτως αρνητικά, ζητώντας αναγνώριση υπερκορεσμού, αναστολή νέων έργων άνω των 3 MW και ουσιαστική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών. Στο Περιφερειακό Συμβούλιο Κρήτης, που επίσης απέρριψε το νέο σχέδιο, ο Περιφερειάρχης δήλωσε πως η κυβέρνηση θα μπορούσε να καταργήσει πλήρως το θεσμό των Περιφερειών αφού απαξιώνει το ρόλο τους στα ενεργειακά ζητήματα. Αντίστοιχες αντιδράσεις εκφράζονται από την Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) και Περιφερειακές Ενώσεις Δήμων.
Η κοινωνία, συνεπώς, παραμένει σε εγρήγορση. Ο κόσμος δεν θα παραδώσει αμαχητί βουνά, δάση, λίμνες, ποτάμια και καλλιεργήσιμη γη. Η αντικαπιταλιστική Αριστερά οφείλει να βρίσκεται μέσα σε αυτά τα κινήματα όχι ως εξωτερικός σχολιαστής, αλλά ως δύναμη που τα στηρίζει, τα ενώνει και τα μπολιάζει με τις ιδέες της ουσιαστικής διεξόδου από το υφιστάμενο ασφυκτικό πλαίσιο.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν που κυκλοφόρησε στις 11-12 Ιουλίου 2026
