Φονική… νοημοσύνη
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς μια ακόμη τεχνολογία. Σηματοδοτεί μια σημαντική μεταβολή στις παραγωγικές δυνάμεις του καπιταλισμού. Μια αλλαγή που, αν αναζητήσουμε τις ρίζες της, ο κυρίαρχος ρόλος της αναδεικνύεται οικονομικός.
Η ιστορία των οικονομικών θεωριών, από τον Μαρξ και τον Ρούμπιν έως τις σύγχρονες αναλύσεις του καπιταλισμού, μάς υπενθυμίζει ότι η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη: κάθε νέο τεχνολογικό εργαλείο ανακατανέμει τη δύναμη μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, εντείνει την εκμετάλλευση και ανοίγει νέα πεδία κερδοφορίας.
Στον πυρήνα αυτής της μεταβολής βρίσκεται η διάχυτη πληροφορία: δεδομένα που παράγονται από δισεκατομμύρια ανθρώπους σε κάθε στιγμή της καθημερινότητάς τους, και αξιοποιούνται από μια χούφτα τεχνολογικών κολοσσών για την αυτοματοποίηση εργασιών, τον έλεγχο αγορών και την ενίσχυση της κυριαρχίας τους. Η συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου εκφράζεται πλέον και μέσω των αλγορίθμων: λίγες πολυεθνικές ελέγχουν δεδομένα, μοντέλα, υποδομές, και μέσω αυτών, ολόκληρους τομείς της οικονομικής και κοινωνικής ζωής.
Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι τα κρίσιμα ζητήματα που αναδύονται είναι βαθιά πολιτικά. Πρώτο, η εργασία: όπως μαρτυρούν οι δεκάδες χιλιάδες απολύσεις στους τεχνολογικούς κολοσσούς, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν φέρνει λιγότερη δουλειά αλλά περισσότερη ανεργία, εντατικοποίηση και επισφάλεια. Δεύτερο, οι τεράστιες ενεργειακές της ανάγκες (σε ηλεκτρισμό, νερό ψύξης, σπάνιες γαίες) και η όξυνση της κλιματικής κρίσης. Τρίτο, η παρακολούθηση, η καταστολή και ο πόλεμος: αναγνώριση προσώπου, αλγοριθμική αστυνόμευση, αυτόνομα οπλικά συστήματα, drone καθοδηγούμενα από αλγόριθμους, τα κράτη μετατρέπονται σε μηχανισμούς επιτήρησης και εξόντωσης.
Η Γάζα αποδεικνύει καθημερινά τι σημαίνει η τεχνολογία στα χέρια ενός γενοκτονικού κράτους. Αυτά τα τρία πεδία είναι όψεις της ίδιας ταξικής οπτικής: τεχνολογία στην υπηρεσία του κεφαλαίου, ενάντια στους λαούς. Τεχνολογία, που όμως αναδεικνύει τις δυνατότητες του κοινωνικού συλλογικού νου και εντείνει την αναγκαιότητα ανατροπής αυτού του σπάταλου, δολοφονικού συστήματος.
Παντελής Βλάχας
Ο «έξυπνος» πόλεμος παιδί της κρίσης του καπιταλισμού
Η νέα πολεμική φάση στην οποία έχει εισέλθει ο ολοκληρωτικός καπιταλισμός χαρακτηρίζεται από πολλαπλές καινοτομίες στο πεδίο των μαχών, αλλά και πέρα από αυτό. Τα διαρκώς αναπτυσσόμενα οπλικά συστήματα, ο κυβερνοπόλεμος και οι δαπάνες μαμούθ για αεροσκάφη και ναυτικές δυνάμεις είναι μόνο ορισμένες πτυχές του σύγχρονου πολέμου. Σε αυτό το πλαίσιο εξέχουσα θέση κατέχουν τα «έξυπνα» όπλα, τα οποία, όντας «προικισμένα» με συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, έχουν την δυνατότητα αποφυγής της αναχαίτισης, αλλαγή στόχου, ακόμα και πλήρη αυτονόμηση από τον χειριστή και επιλογή στόχων χωρίς εμπλοκή ανθρώπων!
Διαπάλη μεταξύ των τεχνολογικών μονοπωλίων και της κυβέρνησης των ΗΠΑ για το ποιοι θα πάρουν τα συμβόλαια αλλά και τα κλειδιά για αυτόματους φόνους και μαζικές παρακολουθήσεις της κοινωνίας
Η πραγματικότητα αυτή φαντάζει βγαλμένη από δυστοπικό διήγημα. Ωστόσο, από την γενοκτονία στην μαρτυρική Παλαιστίνη μέχρι τον πρόσφατο πόλεμο που εξαπολύουν οι ΗΠΑ- Ισραήλ στο Ιράν, η Μέση Ανατολή φαίνεται να έχει γίνει το πεδίο δοκιμής πολλών νέων τέτοιων οπλικών συστημάτων. Μάλιστα, το θέμα ήλθε στην επιφάνεια του δημόσιου διαλόγου τον προηγούμενο μήνα μέσω μίας αναπάντεχης εξέλιξης. Το αμερικάνικο Πεντάγωνο διέκοψε κάθε συνεργασία με τον τεχνολογικό κολοσσό Anthropic, καθώς η δεύτερη αρνήθηκε να επιτρέψει την χρήση του μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης «Claude» σε αυτόνομα οπλικά συστήματα και στην παρακολούθηση Αμερικάνων πολιτών. Ακολούθησε μια εκδικητική δυσφήμιση εκ μέρους της κυβέρνησης Τραμπ απέναντι στην Anthropic, νέο μνημόνιο συνεργασίας μεταξύ του Πενταγώνου και της OpenAI και η έναρξη μιας, αδιαμφισβήτητα μακροχρόνιας, δικαστικής μάχης μεταξύ της Anthropic και του υπουργείου Πολέμου.
Η εν λόγω εταιρεία, βέβαια, δεν αποτελεί κάποια εξαίρεση στον κανόνα σκληρών και αδίστακτων καπιταλιστικών τεχνολογικών κολοσσών. Παρόλο που ο διευθύνων σύμβουλος Ντάριο Αμοντέι αυτοπαρουσιάζεται ως μία εναλλακτική και μεσσιανική μορφή στον κλάδο της τεχνολογίας, ο οποίος κυριαρχείται από μία κλίκα υποτελών του Τραμπ, τύπου Άλτμαν, η πραγματικότητα δείχνει πως σε αδρές γραμμές το τεχνολογικό κεφάλαιο των ΗΠΑ βρίσκεται σύσσωμο σε αγαστή σύμπλευση με την κυβέρνηση. Ενδεικτικό, πως το 2024 η Anthropic υπέγραψε συμβόλαιο με την Palantir για ενσωμάτωση του Claude σε συστήματα παρακολούθησης, ενώ πολύ σύντομα αργότερα επήλθε η συνεργασία ύψους 200 εκατομμυρίων δολαρίων απευθείας με το αμερικάνικο υπουργείο Πολέμου. Μάλιστα, τα εργαλεία που παρείχε η Anthropic στις ένοπλες δυνάμεις των ΗΠΑ είχαν πρωταγωνιστικό ρόλο στην απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο τον Γενάρη.
Ο αμερικάνικος καπιταλισμός, και από πίσω του με μεγαλύτερη ή μικρότερη καθυστέρηση και προθυμία το υπόλοιπο κεφάλαιο της Δύσης επενδύει εντόνως σε δύο τάσεις που συμπληρώνουν τη μεγάλη εικόνα που περιεγράφηκε παραπάνω. Σε πρώτο επίπεδο υπάρχει η πραγματικά αδιαμφισβήτητη πολεμική στροφή. Υπό την πίεση των πτωτικών κερδών, των αλλεπάλληλων κλονισμών της οικονομικής βάσης του συστήματος αλλά και της μετατόπισης του κέντρου δύναμης προς την Ανατολή, οι ΗΠΑ έχουν επιδοθεί σε μία σκληρά νεοσυντηρητική εξωτερική πολιτική με την επιστροφή του δόγματος Μονρόε στη Λατινική Αμερική, τον εξοπλισμό του Ειρηνικού και προφανώς τον εξέχοντα ρόλο τους ως μακελάρης της Μέσης Ανατολής, στον οποίο συμπρωταγωνιστούν μαζί με το κράτος-δολοφόνο του Ισραήλ. Παράλληλα, η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης και η σημασία της Σίλικον Βάλεϊ σε αυτή είναι ακόμα μία προσπάθεια να δοθεί νέα πνοή στον καπιταλισμό, ιδίως των ΗΠΑ. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πως στην ορκωμοσία του Τραμπ πέρσι είχε παραστεί σχεδόν το σύνολο της αμερικανικής τεχνολογικής αφρόκρεμας. Έκτοτε, δε, έχουν ακολουθήσει δεκάδες δηλώσεις πίστης εκ μέρους των κολοσσών της τεχνητής νοημοσύνης προς την κυβέρνηση αλλά και ευκαιρίες και συμφωνίες (δισ)εκατομμυρίων ως αντάλλαγμα. Δεν θα έπρεπε να εκπλήσσει κανέναν, τελικά, πως όταν το αστικό κράτος κάνει πιο στενές τις σχέσεις του με το κεφάλαιο, οι μεγάλοι νικητές θα είναι οι καπιταλιστές στους πιο αναπτυγμένους κλάδους.
Υπό αυτό το φόντο, η συζήτηση γύρω από τον ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης στους πολέμους του σήμερα δεν έρχεται ως κεραυνός εν αιθρία. Θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει και ως αφέλεια την εκτίμηση πως οι τεχνολογίες αυτές θα στρέφονταν προς το κοινό καλό ή θα παρέμεναν στα φαινομενικά άκακα γλωσσικά μοντέλα όπως το ChatGPT. Παραφράζοντας την γνωστή ρήση του Μαρξ, σε φάσεις που το κεφάλαιο μυρίζεται τεράστια ποσοστά κέρδους, δεν υπάρχει τίποτα που να φοβάται να ριψοκινδυνεύσει. Ειδικά σε μία ιστορική φάση αυξανόμενης καπιταλιστικής κρίσης με σπασμωδικές κινήσεις εκ μέρους του κεφαλαίου, δημιουργείται το καταλληλότερο έδαφος για την ανάπτυξη κάθε λογής αυτόνομου «έξυπνου» όπλου. Άλλωστε, η τεχνολογία για να εντοπίσει κανείς με κάμερες πτηνά σε δάση με σκοπό την προστασία των πληθυσμών τους είναι πρακτικά η ίδια με την τεχνολογία που χρειάζεται ο αμερικανικός στρατός για να εντοπίσει άμαχους στόχους στο Ιράν με σκοπό την εξόντωση τους. Αυτό που διαφέρει είναι ο τελικός σκοπός και τα περιθώρια κέρδους από κάθε χρήση.
Φυσικά, η είσοδος πλήρως αυτόνομων οπλικών συστημάτων στα στρατιωτικά θέατρα ανά τον κόσμο είναι μία ποιοτική τομή που αλλάζει ριζικά το τοπίο, καθιστά τους άμαχους πληθυσμούς ευάλωτους και τελικά γελοιοποιεί κάθε διεθνή σύμβαση για τον πόλεμο. Ως απάντηση σε αυτό, οποιαδήποτε θέση λιγότερη από την πλήρη άρνηση αυτής της αιματηρής δυστοπίας είναι επικίνδυνη. Οι λαοί έχουν χρέος να μπλοκάρουν κάθε τέτοιο σχέδιο, όπως αντίστοιχα έχουν χρέος να επιβάλλουν το όραμα τους για μια βιώσιμη και πραγματικά χρήσιμη αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Ένα πραγματικά διεθνιστικό αντιπολεμικό κίνημα έχει χρέος να σηκώσει το γάντι αυτής της αντιπαράθεσης, όπως και το εργατικό κίνημα πρέπει να περιγράψει πως η τεχνητή νοημοσύνη αντί για αλλοτρίωση μπορεί να φέρει απελευθέρωση της εργασίας, όπως το κίνημα για την υγεία πρέπει να μπορεί να πει ξεκάθαρα πως η τεχνολογικά εφικτή σήμερα ιατρική ακριβείας δεν μπορεί να είναι προνόμιο λίγων εκλεκτών, ενώ ο λαός και η νεολαία θα στοιβάζεται σε υποστελεχωμένα και υποχρηματοδοτημένα νοσοκομεία. Όλα τα παραπάνω, βέβαια, δεν μπορούν παρά να ενοποιούνται κάτω από ένα συνολικό αντικαπιταλιστικό πρόταγμα το οποίο θα αντηχεί μία εντελώς διαφορετική κατεύθυνση για την τεχνολογική πρόοδο, μακριά από την καπιταλιστικά νοούμενη ανάπτυξη.
Κωστής Ζαχαρόπουλος
High-tech γενοκτονία στη Γάζα, αυτοματοποιημένο απαρτχάιντ
Είκοσι δευτερόλεπτα. Τόσος είναι ο χρόνος που αφιερώνει ένας αξιωματικός πληροφοριών του ισραηλινού στρατού για να εγκρίνει τον βομβαρδισμό ενός σπιτιού. Δεν χρειάζεται να εξετάσει καμία απόδειξη, πατάει απλώς ένα κουμπί. Η απόφαση για τον στόχο έχει ήδη ληφθεί από μια μηχανή: το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης «Lavender». Σύμφωνα με έρευνα του +972 Magazine (Απρίλιος 2024), βασισμένη σε μαρτυρίες έξι αξιωματικών, το Lavender σάρωσε ολόκληρο τον πληθυσμό της Γάζας και σημάδεψε 37.000 Παλαιστίνιους ως στόχους.
Πέρα από την ταξική, ηθική διάσταση, ο αλγόριθμος είχε ποσοστό σφάλματος 10%, δηλαδή ένας στους δέκα στόχους δεν είχε τη σύνδεση που ισχυριζόταν ο αλγόριθμος. Αλλά ακόμα κι όταν ο στόχος ήταν «σωστός», ο στρατός είχε εγκρίνει μέχρι 20 νεκρούς αμάχους ως «αποδεκτές παράπλευρες απώλειες» για κάθε κατώτερο μαχητή, και πάνω από 100 για κάθε ανώτερο διοικητή. Η Τεχνητή Νοημοσύνη φέρνει και αυτοματοποίηση του θανάτου.
Ένα δεύτερο σύστημα, το Gospel, παρήγαγε 100 στόχους βομβαρδισμών ημερησίως αντί 50 ετησίως στο παρελθόν. Ένα τρίτο, το «Where’s Daddy?», εντόπιζε τους στόχους τη στιγμή που έμπαιναν στο σπίτι τους, τη νύχτα, μαζί με τις οικογένειές τους. Μαρτυρίες αξιωματικών του IDF αναφέρουν ότι πολλές φορές χτυπούσανε σπίτια χωρίς καν ο στόχος να είναι μέσα, ξεκληρίζοντας ολόκληρες οικογένειες χωρίς λόγο!
Στα σύνορα και στη Δυτική Όχθη, ημι-αυτόνομα ρομπότ με πολυβόλα, πυργίσκοι με Τεχνητή Νοημοσύνη και drone-ελεύθεροι σκοπευτές δημιουργούν αυτοματοποιημένες ζώνες θανάτου, σε ένα σκηνικό αυτοματοποιημένου απαρτχάιντ. Τα συστήματα Blue Wolf και Red Wolf (αναγνώριση προσώπου χωρίς συναίνεση) καταλογογραφούν κάθε Παλαιστίνιο.
Τίποτα απ’ αυτά δεν θα ήταν εφικτό χωρίς τη γεννέτειρά τους: τη Silicon Valley. Η Google και η Amazon υπέγραψαν σύμβαση 1,2 δισ. δολαρίων (Project Nimbus) παρέχοντας cloud και Τεχνητή Νοημοσύνη στον ισραηλινό στρατό. Η σύμβαση απαγορεύει ρητά την ανάκληση των υπηρεσιών των εταιρειών ακόμα κι υπό πίεση μποϊκοτάζ. Η Microsoft φιλοξενούσε 11.500 terabytes παρακολουθήσεων στο Azure. Η Palantir υπέγραψε «στρατηγική συνεργασία» με το υπουργείο Άμυνας του Ισραήλ τρεις μήνες μέσα στον πόλεμο.
Πρόσφατη έρευνα της Φραντσέσκα Αλμπανέζε στον ΟΗΕ αποκάλυψε το πλαίσιο συνενοχής του κεφαλαίου με 48 εταιρείες συνεργούς στη γενοκτονία. Στα χέρια λοιπόν του κεφαλαίου και της σύγχρονης αποικιοκρατίας, η Τεχνητή Νοημοσύνη γίνεται εργαλείο αυτοματοποιημένης γενοκτονίας. Η συνενοχή αυτή γέννησε αντιδράσεις με εργαζόμενους των Google, Microsoft και Amazon να καταλαμβάνουν γραφεία, να απολύονται, με χιλιάδες φοιτητές να υπογράφουν μποϋκοτάζ και άρνηση να βρουν θέσεις σε εταιρείες-συνενόχους, πετυχαίνοντας έμπρακτα αποτελέσματα. Η Microsoft για παράδειγμα αναγκάστηκε να κόψει πρόσβαση στη Μονάδα 8200 του IDF. Παρόλες αυτές τις αντιδράσεις της μάζας των εργαζομένων, το μεγάλο κεφάλαιο της τεχνολογίας στηρίζει τη γενοκτονία.
Παντελής Βλάχας
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 10-12 Απρίλιου 2026
