Κώστας Πασσάς, επίκουρος καθηγητής, Πάντειο Πανεπιστήμιο
Αφιέρωμα : Μαρξιστική θεωρία και Ευτύχης Μπιτσάκης
Η εργατική τάξη αποτελεί πλέον την συντριπτική πλειοψηφία της κοινωνίας σε όλες τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, και στην Ελλάδα, όπου οι μισθωτοί είναι το 69% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού και μόνο το 2% είναι ανώτερα διευθυντικά στελέχη. Η εργατική τάξη πλειοψηφική πια, αλλά κατακερματισμένη, μπορεί να συνειδητοποιήσει τον ιστορικό της ρόλο μόνο στην πολιτική πάλη με τη συμβολή της πολιτικής της οργάνωσης.
Ο Ευτύχης Μπιτσάκης στον πρόλογο του βιβλίου του Ρήξη ή ενσωμάτωση σκιαγραφεί μια Ελλάδα που εκείνη τη στιγμή, το ταραγμένο έτος 1989, βρισκόταν σε μετάβαση. Από μια κατά βάση αγροτική κοινωνία σε μια χώρα, όπως ο ίδιος λέει, ξενοδοχοϋπαλλήλων. Σε μια χώρα υπηρεσιών. Μια κοινωνία όπου οι καπιταλιστικές ολοκληρώσεις, κύρια η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, φέρνουν μια εξωτερική επίφαση ανανέωσης αλλά στην ουσία αυτό που ανανεώνουν είναι το καθεστώς της υποτέλειας. Καθεστώς που όπως αναφέρει ο Μπιτσάκης εκφράζει «τα κοινά συμφέροντα της ελληνικής αστικής τάξης και των ξένων προστατών».
Αυτή η τοποθέτηση του Ευτύχη Μπιτσάκη μπορεί να γίνει αφορμή για αναστοχασμό πάνω στον τύπο του καπιταλισμού και τον χαρακτήρα των ταξικών σχέσεων στη χώρα μας. Είναι γνωστό ότι ο ελληνικός καπιταλισμός ιστορικά χαρακτηρίζεται από το χαμηλό ειδικό βάρος της βιομηχανίας στο συνολικό προϊόν. Μόνο σε επιμέρους στιγμές η παραγωγή ιστορικά αποτέλεσε τον βασικό άξονα του βιομηχανικού κεφαλαίου. Στο βαθμό που αυτό έγινε, κυρίως την περίοδο από το τέλος του εμφυλίου πολέμου έως τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η ανάπτυξη του παραγωγικού τμήματος του κεφαλαίου βασίστηκε αφενός στην καταστροφή της αγροτικής οικονομίας, και της υπαίθρου συνολικότερα, και αφετέρου στη διαμόρφωση ενός ισχυρού πλαισίου προστατευτισμού. Προστατευτισμού τόσο απέναντι στα ανταγωνιστικά ξένα κεφάλαια, όσο κατά βάση απέναντι στις απαιτήσεις της ανερχόμενης εργατικής τάξης. Αντίθετα, στη χώρα μας ιστορικά το κεφάλαιο έβρισκε συστηματικά πιο κερδοφόρα την τοποθέτησή του στη σφαίρα της κυκλοφορίας.
Ο έμπορος και ο τοκογλύφος (ή έστω τραπεζίτης) ήταν πλάι στον ωκεανό της μικροϊδιοκτησίας στη γη οι βασικοί χαρακτήρες, οι βασικές φιγούρες, του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής στην Ελλάδα. Το γεγονός αυτό αποτέλεσε τη βάση για την ιστορική σύζευξη του ευρωπαϊκού και αμερικάνικου παραγωγικού κεφαλαίου με τα εγχώρια εμπορικά και πιστωτικά δίκτυα σε ένα σώμα. Κεντρικό σημείο σε αυτήν την ιστορική διαδικασία αποτέλεσε πρώτα η συνειδητή διαμόρφωση μιας τάξης μικροϊδιοκτητών αγροτών ως κοινωνική βάση του νέου ελληνικού αστικού κράτους και στη συνέχεια η εξίσου συνειδητή καταστροφή της. Η ιστορική αυτή εξέλιξη οδηγεί στην διαμόρφωση μιας κοινωνίας με έντονο το μικροαστικό στοιχείο, καθώς παρά την μεγάλη ανάπτυξη της μισθωτής εργασίας σε πολλές περιπτώσεις τα μέλη της εργατικής τάξης διατηρούν ακόμα κάποιου τύπου ιδιοκτησία στη γη.
Η εργατική τάξη αποτελεί πλέον τη συντριπτική πλειοψηφία της κοινωνίας σε όλες τις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, ανάμεσα σε αυτές και στην Ελλάδα. Σήμερα οι μισθωτοί αποτελούν το 69% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού, οι εργοδότες αποτελούν το 7% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού και οι αυτοαπασχολούμενοι χωρίς προσωπικό το 24%, εκ των οποίων το 9% αγρότες και το 14% μικροαστικά στρώματα των πόλεων (Τα στοιχεία προέρχονται από τις ετήσιες χρονοσειρές της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού). Κατά συνέπεια σήμερα τα μισθωτά στρώματα αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία των εργαζομένων. Από αυτούς μόνο το 2% είναι ανώτερα διευθυντικά στελέχη και συνεπώς δεν αποτελούν τμήμα της εργατικής τάξης. Από την άλλη μόνο το 25% των μισθωτών είναι τεχνίτες, χειριστές βιομηχανικών μηχανημάτων και ανειδίκευτοι εργάτες, με άλλα λόγια μόνο το 25% αποτελεί το κλασικό βιομηχανικό προλεταριάτο. Ένα 32% ασκεί επιστημονικά και τεχνικά επαγγέλματα, ενώ ένα 40% απασχολείται σε επαγγέλματα των υπηρεσιών και του εμπορίου.
Ο ελληνικός καπιταλισμός ιστορικά χαρακτηρίζεται από το χαμηλό ειδικό βάρος της βιομηχανίας στο συνολικό προϊόν
Η δομή αυτή φαίνεται και από το γεγονός ότι κατά κλάδο το 11% των εργαζομένων απασχολείται στον αγροτικό τομέα, το 16% στο δευτερογενή τομέα και το 73% στον τριτογενή τομέα. Έχει επίσης σημασία να σημειώσουμε ότι οι μισοί μισθωτοί εργάζονται σε μικρές επιχειρήσεις έως 10 ατόμων, ενώ μόνο 16% εργάζεται σε μεγάλες επιχειρήσεις με πάνω από 250 άτομα (Τα στοιχεία για την απασχόληση κατά μέγεθος επιχειρήσεων προέρχονται από την έρευνα Structural Business Statistics). Τόσο, λοιπόν, η ιστορική διαδρομή, όσο και η παρούσα δομή της οικονομίας διαμορφώνουν μια εργατική τάξη με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.
Οι Μαρξ και Ένγκελς στο Μανιφέστο διατύπωσαν τη θέση ότι η εργατική τάξη είναι η μόνη πραγματικά επαναστατική τάξη. Από όλες τις κοινωνικές τάξεις της εποχής τους οι κλασικοί διέκριναν την ιστορική δυναμική μιας τάξης που εκείνη την εποχή ήταν σε απόλυτο μέγεθος μειοψηφική και, επιπλέον, χωρίς αυτοτελή πολιτική συγκρότηση και προφανώς χωρίς συνείδηση του εαυτού της. Το ώριμο έργο των κλασικών, κύρια Το Κεφάλαιο, φανέρωσε τη λειτουργία του καπιταλισμού ως τρόπου παραγωγής, και έδωσε έτσι επιστημονική ισχύ σε μια τοποθέτηση που την εποχή του Μανιφέστου είχε ακόμα βασικά διακηρυκτικό χαρακτήρα. Επιστημονική ισχύ στην τοποθέτηση ότι η εργατική τάξη είναι η μόνη πραγματικά επαναστατική τάξη.
Η ενότητα της εργατικής τάξης όμως, η ενότητα με άλλα λόγια του λαού, της πλατιάς πλειοψηφίας του κόσμου της εργασίας δεν μπορεί να είναι έργο της ίδιας της τάξης. Ειδικά από τη στιγμή που αυτή είναι η συντριπτική πλειοψηφία της κοινωνίας. Η εργατική τάξη συγκροτείται ως συλλογικός εργάτης από το κεφάλαιο κατά τη διαδικασία της κοινωνικής παραγωγής. Το υποκείμενο αυτό παλεύει ακόμα και ενστικτωδώς απέναντι στο κεφάλαιο για να βελτιώσει τους όρους της ζωής του. Συγκροτείται όμως σαν τάξη με συνείδηση του ιστορικού του ρόλου και της αποστολής του μόνο απ’ έξω. Μέσα από την πολιτική του οργάνωση, οργάνωση που σε τελική ανάλυση λαμβάνει το χαρακτήρα του πολιτικού κόμματος, το οποίο παλεύει για την ίδια την εξουσία. Παλεύει για να καταργήσει την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Αυτό μόνο η συντριπτική πλειοψηφία της κοινωνίας μπορεί να το θέσει ως στόχο της. Αποτελεί ευτύχημα και τραγωδία ότι η εργατική τάξη δεν δίστασε να το θέσει ως στόχο και αίτημα, αίτημα προς όλη την κοινωνία, ήδη από την αρχή. Η ανθρωπότητα, όπως είπαν οι κλασικοί, δεν βάζει μπροστά της παρά μόνο τα προβλήματα εκείνα που μπορεί να λύσει. Προβλήματα που λύνει με ρήξη και όχι με ενσωμάτωση.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 27-28 Δεκεμβρίου 2025
