Μανόλης Αναγνωστάκης: Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά

Βασίλης Τσιράκης

Το 2025 είναι μια διπλή επέτειος: 100 χρόνια από τη γέννηση ενός από τους μεγαλύτερους μεταπολεμικούς ποιητές και 20 χρόνια από τον θάνατό του. Ο Μανόλης Αναγνωστάκης άφησε βαθύ αποτύπωμα όχι μόνο στα ελληνικά γράμματα αλλά και στη ζωή μας, καθώς κατέγραψε, με απαράμιλλη ευαισθησία και ειλικρίνεια, τη μεταπολεμική περιπέτεια της Αριστεράς.

«Γι αυτό αρνούμαι όλα αυτά περί ποίησης της ήττας και τα σχετικά», αναφέρει ο ποιητής στον εξομολογητικό του μονόλογο που εκδόθηκε το 1998 (Πατάκης) με τον τίτλο: Είμαι αριστερόχειρ ουσιαστικά.

Ο Μανώλης Αναγνωστάκης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 9 Μαρτίου του 1925 και μεγάλωσε σε μια μεσοαστική οικογένεια. Το σπίτι τους βρισκόταν σε μια εβραϊκή συνοικία όπου, όπως αναφέρει ο Παντελής Μπουκάλας στον πρόλογο του βιβλίου, έζησε την εμπειρία του «να σε αποκλείουν οι αποκλεισμένοι».

«Ζούσαμε σε μια συνοικία εβραίων. Θυμάμαι πως δεν με παίζαν γιατί δεν ήμουν εβραίος – είναι μια μορφή ρατσισμού κι αυτή», αναφέρει στον μονόλογο, ενώ τα ίδια λόγια διαβάζουμε στο έργο του ΥΓ. (σελ. 9).

Το 1941, μαθητής γυμνασίου ακόμα, δημοσιεύει στην αθηναϊκή εφημερίδα Νέος Κόσμος το ποίημα του «Μολών λαβέ», ενώ το 1942 δημοσιεύεται στα Πειραϊκά Γράμματα το πρώτο του ποίημα σε λογοτεχνικό περιοδικό. «Το έβλεπα στην τάξη και καμάρωνα, ένιωθα ποιητής. Γιατί στο ίδιο τεύχος υπήρχαν ποιήματα του Παλαμά, του Ρήγα Γκόλφη και του Τέλλου Άγρα», αναφέρει επίσης στον μονόλογο.

Τον Ιούνιο 1942 αποφοιτεί από το Πειραματικό Γυμνάσιο του ΑΠΘ (όπου είχε καθηγητή τον Νίκο Θέμελη) και τον Σεπτέμβρη εγγράφεται αρχικά στην Φυσικομαθηματική Σχολή και στη συνέχεια στην Ιατρική. Στα τέλη του 1942 οργανώνεται στην ΕΠΟΝ. «Ήταν τα ωραιότερα χρόνια της ζωής μου. Αυτό το λέω και απορούνε μερικοί… Με τους κινδύνους, με τις διασκεδάσεις. Δεν ήξερες το βράδυ τι θα σου τύχει».

Στα τέλη του ’43 και ενώ ετοιμαζόταν να ανέβει στο βουνό, έμεινε τελικά στη Θεσσαλονίκη για να αναλάβει την αρχισυνταξία του περιοδικού Ξεκίνημα. «Καθώς ήμουν ψηλός και δεν μπορούσα να μπω εύκολα στην παρανομία, με θεώρησαν κατάλληλο για το περιοδικό αυτό», λέει ο ίδιος.

Τον ίδιο χρόνο τυπώνει σε λίγα αντίτυπα τις Εποχές, την πρώτη του ποιητική συλλογή, με ποιήματα γραμμένα από το 1941 έως το 1944. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει «Ο πόλεμος»: «Όμως ο πόλεμος δεν τέλειωσε ακόμα / γιατί κανένας πόλεμος δεν τέλειωσε ποτέ».

Τον Δεκέμβριο του 1944 το Ξεκίνημα διακόπτει την κυκλοφορία του και ο Αναγνωστάκης αναλαμβάνει τον τομέα της λογοτεχνίας στο περιοδικό Φοιτητής.

Τον Ιούνιο του 1945 μετακομίζει στην Αθήνα και τον Οκτώβριο στο 7^ο συνέδριο του ΚΚΕ γίνεται μέλος του κόμματος. Όμως πολύ σύντομα την άνοιξη του 46 διαγράφεται από το Κόμμα ως οπορτουνιστής και ηττοπαθής.

«Μπήκα στο κόμμα. Δούλεψα πολύ κι άρχισα το 46 να θέτω μερικά ερωτήματα τα οποία δεν σήκωνε η ηγεσία τότε. [….] Και ξαφνικά κάποια μέρα έμαθα πως με διέγραψαν. Και με διέγραψαν αυτοί που μετά από 35-40 χρόνια, θα ήταν στο ΚΚΕ εσωτερικού, οι οποίοι τότε ήταν οι καθοδηγητές μου. Το ’46 λοιπόν διαγράφηκα από το Κόμμα, εγώ όμως παρέμεινα στην ΕΠΟΝ, παρέμεινα ως μέλος. Πέρασα μια μεγάλη κρίση τότε, μέχρι αυτοκτονίας, γιατί όλοι με απέφευγαν».

Επιστρέφει στη Θεσσαλονίκη όπου τον Αύγουστο του 1948 εκδίδονται οι Εποχές 2, με ποιήματα που γράφτηκαν τη διετία 1946-48. Τον ίδιο μήνα συλλαμβάνεται με άλλα 68 μέλη της ΕΠΟΝ για συνωμοτική δράση και τον Γενάρη του 1949 καταδικάζεται από Έκτακτο Στρατοδικείο δις εις θάνατον. Το ότι η απόφαση πάρθηκε με ψήφους 3-2 ήταν ο λόγος της αναβολής της εκτέλεσης του, ενώ αποφυλακίζεται μετά από τρία χρόνια εγκλεισμού του στο Γεντί Κουλέ με την αμνηστία της κυβέρνησης Πλαστήρα.

Το 1951 εκδίδονται οι Εποχές 3 με ποιήματα γραμμένα στη φυλακή και το 1952 παίρνοντας το πτυχίο της Ιατρικής μετακομίζει στην Αθήνα όπου εργάζεται σε νοσοκομείο. Το 1953 στρατεύεται και υπηρετεί φαντάρος στα Γιάννενα και τον Δεκέμβρη του 1954 εκδίδει εκτός εμπορίου τη Συνέχεια, με ποιήματα γραμμένα στη διάρκεια της θητείας του.

Το 1956 παντρεύεται την Νόρα Βαρβέρη και φεύγει για τη Βιέννη όπου ειδικεύεται στην ακτινολογία. Το 1957 επιστρέφει στην Θεσσαλονίκη και ανοίγει ακτινολογικό εργαστήριο, ενώ την ίδια χρονιά εκδίδονται τα Ποιήματα 1941-1956, το πρώτο βιβλίο του που διακινείται στα βιβλιοπωλεία, στο οποίο περιλαμβάνεται και η Συνέχεια 2 γραμμένη το 1955. Τον Νοέμβρη του 1956 δημοσιεύεται στην Επιθεώρηση Τέχνης το άρθρο του «Η αντικειμενικότητα του έργου τέχνης» και τον Μάη του 1957 τα «Προβλήματα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού».

Τον Γενάρη του 1959 ο Αναγνωστάκης γίνεται ο νους και η ψυχή του περιοδικού Κριτική όπου γράφουν μεταξύ άλλων και οι: Πάνος Θασίτης, Κλείτος Κύρου, Νίκος Μπακόλας, Τάκης Σινόπουλος, Γιάννης Δάλλας, Μανώλης Λεοντάρης, Κώστας Λαχάς κ.ά.

Το 1962 εκδίδεται η Συνέχεια 3, το 1965 το Υπέρ και κατά: Σημειώσεις κριτικής, το 1969 Το περιθώριο και το 1971 εκδίδονται τα Ποιήματα 1941-1971 με το σύνολο του ποιητικού του έργου. Το 1978 μετακομίζει στην Αθήνα όπου εκδίδει τα Αντιδογματικά: Άρθρα και σημειώματα 1946-1977(Στιγμή 197) και Το Περιθώριο 68-69, (Πλειάς 1979).

Τον Γενάρη του 1982 δημοσιεύεται στο περιοδικό η λέξη (τχ.11, σελ .3) το ανέκδοτο ποίημα του «Μιλά η Μόσχα… Μιλά η Μόσχα», γραμμένο το 1969.

Το 1983 κυκλοφορεί το ΥΓ. σε ιδιωτική έκδοση και εκατό αντίτυπα, ενώ την ίδια χρονιά δημοσιεύει στην Αυγή το ποίημα «Φοβάμαι», με αφορμή τα 10 χρόνια από την εξέγερση του Πολυτεχνείου.

Το 1987 εκδίδεται το πολυσυζητημένο βιβλίο του: Ο ποιητής Μανούσος Φάσης: Η ζωή και το έργο του – μια απόπειρα κριτικής προσέγγισης, όπου κατασκευάζει και βιογραφεί έναν ποιητή, σχολιάζοντας και σατιρίζοντας τη ματαιοδοξία και τα κλισέ του κόσμου των γραμμάτων, αλλά και κριτικάροντας αιχμηρά τους λογοτέχνες της εποχής, μη εξαιρώντας τον ίδιο του τον εαυτό. Το 1990 εκδίδεται η προσωπική ανθολογία του με τον τίτλο Η χαμηλή φωνή, (Νεφέλη) και το 1992 εκδίδεται συμπληρωμένο το ΥΓ., (Νεφέλη).

Φεύγει από την ζωή από ανακοπή καρδιάς στις 23 Νοέμβρη του 2005.

 Ο μελοποιημένος Αναγνωστάκης

Λέγεται πως ο Μανόλης Αναγνωστάκης είχε πολλές επιφυλάξεις με την μελοποίηση της ποίησης. Όμως το 1969 τα μελοποιημένα ποιήματα του «Μιλώ» και «Χάρης 1944» σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη, τον κάνουν να αλλάζει γνώμη και να γίνουν η αφετηρία του μελοποιημένου έργου του.

Μίκης Θεοδωράκης

• • • Δίσκος: Αρκαδία VIII, 1974
      • Μιλώ
  • • Χάρης (από το ποίημα Χάρης 1944)

• • Δίσκος: Της εξορίας, 1973
    • Ήτανε νέοι, ήταν παιδιά

• • • Δεν έφταιγεν ο ίδιος

• • • Έφτασες Αργά

• • • Κάθε πρωί

• Δίσκος: Μπαλάντες, 1975, επανέκδοση 2004
  • Το Ναυάγιο
  • Δρόμοι Παλιοί
  • Κάτω απ’ τα ρούχα μου
  • Χαρά χαρά
  • Οι στίχοι αυτοί
  • Μες στην κλειστή μοναξιά μου
  • Και περνούσανε τα τραμ
  • Όλα έχουν αποδελτιωθεί
  • Όταν μιαν άνοιξη
  • Ίσκιοι βουβοί

Θάνος Μικρούτσικος

• • Δίσκος: Τα τραγούδια της λευτεριάς, 1978
    • Κι ήθελε ακόμη
    • Όταν αποχαιρέτησα τους φίλους μου

Γιάννης Μαρκόπουλος

• • Δίσκος: Φίλοι που φεύγουν, 1991

Θέμης Ανδρεάδης

• • Δίσκος: Σαν ξαφνικό ταξίδι, 1983
    • Θεόφιλε, Θεόφιλε (με το ψευδώνυμο Μίνως Αμαριώτης)

Μιχάλης Γρηγορίου

• • Δίσκος: Η αγάπη είναι ο φόβος 1980.
    • Η αγάπη είναι ο φόβος

Δημήτρης Παπαδημητρίου

• • Δίσκος:Λόγω Τιμής, 1996.
    • Το σκάκι

Μανόλης Αναγνωστάκης: Αυτός που δεν ξέχασε τον Γιάννη τον Σαλλά