Αφιέρωμα: Ιουλιανά 1965
Κωνσταντίνος Λαμπράκης*
Οι τάσεις και οι ομάδες της ριζοσπαστικής αριστερής κατεύθυνσης
Το καλοκαίρι του 1965, η κοινωνική έκρηξη που ακολούθησε τη βασιλική υποκινούμενη πολιτική εκτροπή ανέδειξε όχι μόνο τη δυναμική της λαϊκής διαμαρτυρίας και του κινήματος εκδημοκρατισμού της μετεμφυλιακής Ελλάδας, αλλά και τις ενδοαριστερές διαφοροποιήσεις τόσο αναφορικά με την πρόσληψη της πολιτικής κρίσης που προκάλεσε η «Αποστασία», όσο και σε σχέση με τις διαφορετικές αναγνώσεις και ερμηνείες για τον χαρακτήρα του μετεμφυλιακού καθεστώτος, τη δομή και τα χαρακτηριστικά των πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων της μεταπολεμικής Ελλάδας και, βέβαια, την πολιτική στρατηγική της Αριστεράς. Ενώ οι οργανώσεις της ΕΔΑ είχαν κομβικό ρόλο στην υποστήριξη των δράσεων διαμαρτυρίας και στη διάχυσή τους από το κέντρο στην περιφέρεια, λειτούργησαν και ανασχετικά στη δυναμική τους, εφόσον κεντρική επιλογή της ΕΔΑ ήταν να λειτουργήσουν οι κινητοποιήσεις ως διαπραγματευτικό στοιχείο πίεσης προς τις καθεστωτικές δυνάμεις, με σκοπό έναν συμβιβασμό για τη διευθέτηση της κρίσης.
Προφανώς αυτή η επιλογή εναρμονιζόταν με κρίσιμες στρατηγικές κατευθύνσεις της ΕΔΑ και της ηγεσίας του κομμουνιστικού κινήματος, όπως είχαν στοιχειοθετηθεί στο πρόγραμμα της «Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής». Παρά τη συμβολή αυτής της προσέγγισης στη διατήρηση της νόμιμης φυσιογνωμίας της ΕΔΑ και την πολιτική και οργανωτική ανασυγκρότησή της μετά την ήττα του Εμφυλίου -γεγονός που αποτυπώθηκε στην εκλογική επιτυχία του 1958, όπου αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση- η αδυναμία της να ανταποκριθεί στη νέα καθεστωτική φάση μετά τις εκλογές του ’58 ενίσχυσε τις φυγόκεντρες δυνάμεις στον χώρο της Αριστεράς.
Κατά συνέπεια, η μελέτη της αριστερής αντιπολίτευσης στην ΕΔΑ στα Ιουλιανά φωτίζει πτυχές της πολιτικής και ιδεολογικής φυσιογνωμίας του χώρου, καθώς και ευρύτερες προβληματικές που τέθηκαν στην ελληνική Αριστερά τη δεκαετία του ’60 και συχνά παραμένουν στο περιθώριο ή εκλαμβάνονται ως αντανακλάσεις εξωτερικών διενέξεων.
Κοινή θέση των δυνάμεων της αριστερής αντιπολίτευσης ήταν η ανάγκη ανεξάρτητης πολιτικής συγκρότησης των λαϊκών τάξεων
Οι δυνάμεις της αριστερής αντιπολίτευσης στην ΕΔΑ δεν συγκροτούσαν ενιαίο μέτωπο, αλλά αντλούνταν από διαφορετικές ιστορικές και πολιτικές διαδρομές. Δύο βασικές πηγές συγκροτούσαν τον χώρο αυτό: πρώτον, το ρεύμα του ελληνικού τροτσκισμού που συγκροτήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920 από οργανώσεις αντιπολιτευόμενες στο ΚΚΕ· και δεύτερον, οι φυγόκεντρες τάσεις που αναπτύχθηκαν εντός της Αριστεράς στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Ο τροτσκιστικός χώρος κατά τα Ιουλιανά εκφραζόταν από τρεις οργανώσεις: το Κομμουνιστικό Διεθνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΔΚΕ), την Εργατική Πρωτοπορία και την Εργατική Δημοκρατία. Οι φυγόκεντρες τάσεις αντιπροσωπεύονταν από το μαρξιστικό-λενινιστικό ρεύμα που εξέφραζαν οι Ιστορικές Εκδόσεις (1963) και το περιοδικό Αναγέννηση (1964), με πηγή δυσαρέσκειας τους όρους αλλαγής της ηγεσίας του ΚΚΕ το 1956 και οι «Φίλοι των Νέων Χωρών» (ΦΝΧ), υπό την θεωρητική καθοδήγηση του Νίκου Ψυρούκη. Με τους ΦΝΧ είχε σχέσεις και ο Σωτήρης Πέτρουλας, όπως και με την ομάδα της «Σοσιαλιστικής Συνειδητοποίησης – ΣΟ.ΣΥΝ.», που δεν είχε δημόσια παρουσία την περίοδο. Μετά τη δολοφονία του Πέτρουλα, οι πολιτικοί του φίλοι ίδρυσαν την σπουδαστική οργάνωση «Πανσπουδαστική Δημοκρατική Κίνηση “Σωτήρης Πέτρουλας”», που συγκροτήθηκε από αποχωρήσαντα μέλη της Σπουδάζουσας της Ν. ΕΔΑ στην ΑΣΟΕΕ.
Η αριστερή αντιπολίτευση ήταν υπό διαμόρφωση και με περιορισμένη εμβέλεια στις μεγάλες πόλεις, κυρίως στην Αθήνα. Αν και οι θέσεις και οι διεθνείς αναφορές των ομάδων διέφεραν -η Αναγέννηση παρακολουθούσε τη γραμμή του ΚΚ Κίνας, οι ΦΝΧ τα κινήματα του τρίτου κόσμου, οι τροτσκιστές τις τάσεις της 4ης Διεθνούς- υπήρχαν κοινοί άξονες κριτικής προς την ΕΔΑ. Κοινός τόπος ήταν η απόρριψη της πολιτικής των σταδίων, όπου «δημοκρατία» και «σοσιαλισμός» εμφανίζονταν ως διακριτές διαδικασίες, και η κριτική στην πολιτική της ΕΔΑ απέναντι στην Ένωση Κέντρου και την «εθνική αστική τάξη». Στον πυρήνα της διαφωνίας βρισκόταν η εκτίμηση για τον χαρακτήρα του μετεμφυλιακού καθεστώτος και τη στρατηγική της Αριστεράς.
Η προγραμματική τους απόκλιση αφορούσε, καταρχήν, το ζήτημα της συμμαχίας με την εθνική αστική τάξη, που συνδεόταν με τη συζήτηση για τις σχέσεις με το Κέντρο. Για τον κύκλο της Αναγέννησης η πολιτική αυτοτέλεια της Αριστεράς έναντι του Κέντρου ήταν κομβική, για τους ΦΝΧ οδηγούσε σε απόρριψη του προγράμματος της «Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής», ενώ οι τροτσκιστές απέρριπταν συνολικότερα την παραδοχή της ιμπεριαλιστικής εξάρτησης της χώρας και τα καθήκοντα που απέρρεαν από αυτήν. Κοινή θέση ήταν η ανάγκη ανεξάρτητης πολιτικής συγκρότησης των λαϊκών τάξεων. Επίσης, η ΕΔΑ προσέγγιζε το καθεστώς ως στρεβλή αλλά μεταρρυθμίσιμη δημοκρατία, στοιχίζοντας τις κινητοποιήσεις στη λογική της άσκησης πίεσης για συμβιβασμό. Αντίθετα, η αριστερή αντιπολίτευση τόνιζε τη δυνατότητα ρήξης και ανατροπής του μετεμφυλιακού πλαισίου, δυνατότητα που ενίσχυσε η κοινωνική έκρηξη των Ιουλιανών. Στο επίπεδο της πρακτικής, η ΕΔΑ κρατούσε συγκρατημένη ρητορική, απέφευγε τις συγκρουσιακές μορφές και τηρούσε αποστάσεις από την αμφισβήτηση της θεσμικής νομιμότητας. Οι δυνάμεις της αντιπολίτευσης, εκτός ίσως από τον κύκλο της Αναγέννησης, που έτεινε σε μια πιο συγκρατημένη στάση, προέβαλαν συγκρουσιακότερα αιτήματα (όπως το δημοψήφισμα), ενίσχυαν παρεμποδιστικές πρακτικές (πορείες προς -και συγκεντρώσεις έξω από- τη Βουλή) και αμφισβητούσαν το πολιτειακό πλαίσιο.
Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι τα Ιουλιανά τροφοδότησαν τις οργανώσεις αυτές με νέα μέλη και ενίσχυσαν την επιρροή τους. Τα Ιουλιανά αποτέλεσαν είτε αφετηρία σύνδεσης με την αριστερή αντιπολίτευση είτε τομή στην πολιτική δέσμευση αγωνιστών-στριών στο κίνημα. Ωστόσο, η μικρή τους εμβέλεια και το πρώιμο στάδιο συγκρότησής τους εξηγούν, ως ένα βαθμό, γιατί δεν ανέτρεψαν την κατεύθυνση που έδωσε η ΕΔΑ στη διαμαρτυρία. Η άλλη όψη αφορά την εργαλειακή προσέγγιση του κινήματος από όλες σχεδόν τις πτέρυγες της Αριστεράς. Δεν υπήρξε προτεραιότητα η συμβολή στην ενίσχυση των κινηματικών δράσεων, στη βάση ενός τολμηρότερου πολιτικού σχεδίου, αλλά η αξιοποίησή τους για την οργανωτική ενίσχυση της αριστερής αντιπολίτευσης στην ΕΔΑ και την προβολή των θέσεων της κάθε οργάνωσης στα κινητοποιούμενα υποκείμενα.
* Συγγραφέας του βιβλίου Παρεμποδίζοντας την Αποστασία. Ιουλιανά 1965: κοινωνική διαμαρτυρία και Αριστερά, εκδόσεις Τόπος.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 19-20 Ιουλίου 2025
