Αφιέρωμα: Η χούντα της 21ης Απριλίου και ο σύγχρονος φασισμός
Μπάμπης Συριόπουλος
Το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου αιφνιδίασε το λαϊκό κίνημα και την αριστερά παρότι υπήρχαν προμηνύματα. Ο απροκάλυπτος συμβιβασμός της ΕΚ και του Γ. Παπανδρέου με το βασιλιά και την ΕΡΕ, αλλά και η προσήλωση του ΚΚΕ και της ΕΔΑ στη δημοκρατική ομαλότητα έφεραν την ήττα.
Το στρατιωτικό πραξικόπημα της 21ης Απριλίου του 1967 ξάφνιασε πολλούς, αν και οι αιτίες και οι κοινωνικές δυνάμεις που οδήγησαν εκεί ήταν ενεργές και αναγνωρίσιμες. Μετά το βασιλικό πραξικόπημα στις 15 Ιούλη 1965, που καθαίρεσε τη νόμιμα εκλεγμένη κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου της Ένωσης Κέντρου εναλλάσσονταν κυβερνήσεις με την εντολή του βασιλιά και τη στήριξη των βουλευτών της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ένωσης (Δεξιά) και των «αποστατών» από την ΕΚ. Τελικά στις 22 Δεκέμβρη 1966 σχηματίστηκε η κυβέρνηση Παρασκευόπουλου μετά από συμφωνία του βασιλιά, της ΕΡΕ και της ΕΚ με αποστολή μεταξύ άλλων τη διεξαγωγή εκλογών «περί τα τέλη Μαΐου του 1967». Η κυβέρνηση Παρασκευόπουλου έπεσε στις 30 Μαρτίου 1967 και ο βασιλιάς έδωσε την εντολή στον Π. Κανελλόπουλο της ΕΡΕ που είχε πάρει στις τελευταίες εκλογές (Φλεβάρης 1964) 35% (ΕΚ 53%, ΕΔΑ 12%). Στις 14 Απριλίου η Βουλή διαλύθηκε και ορίστηκαν οι εκλογές ορίστηκαν για τις 28 Μαΐου 1967 υπό τον έλεγχο της ΕΡΕ.
Από τις τελευταίες μέρες του Μαρτίου κυκλοφορούσαν έντονες φήμες για στρατιωτικές κινήσεις και σχέδια. Μετά την προκήρυξη των εκλογών επικρατούσε μια περίεργη ησυχία. Δεν υπήρχαν καλέσματα για παλλαϊκή κινητοποίηση από την αντιπολίτευση για να μη δοθούν προσχήματα για το πραξικόπημα που βέβαια ήδη ετοιμαζόταν. Δεν είναι αλήθεια ότι η Αυγή της 21ης Απριλίου -τότε εφημερίδα της ΕΔΑ- είχε πρωτοσέλιδο «Γιατί δεν θα γίνει δικτατορία» ή κάτι παρόμοιο. Ωστόσο 19-20-21 Απριλίου η Αυγή είχε δημοσιεύσει τρία άρθρα του Άγγελου Διαμαντόπουλου -στελέχους της ΕΔΑ- με τίτλους «Τα θεμέλια της εκλογικής δημοκρατικής σκέψης», «Το κλειδί της Δημοκρατίας: Ισχυρή ΕΔΑ» και «Συγκεκριμένες αντιρρήσεις και η απάντησή μας» (υπέρτιτλος «Γιατί πρέπει να ψηφίσω ΕΔΑ») με την πρόταση «ενός καινούργιου συνασπισμού των πολιτικών δυνάμεων» με την Ένωση Κέντρου. Έτσι οι πληροφορίες που έρχονταν για τις κινήσεις των στρατιωτικών κύκλων αγνοήθηκαν καθώς δεν ταίριαζαν με την προεκλογική τροχιά που είχε μπει η ΕΔΑ.
Τελικά το πραξικόπημα δεν συνάντησε σοβαρές αντιδράσεις, τα τεθωρακισμένα μπήκαν στην Αθήνα από τις 2:00 τα χαράματα, μονάδες ΛΟΚ κατέλαβαν δημόσια κτίρια και από τη νύχτα άρχισαν οι συλλήψεις. Σε λίγο χιλιάδες αριστεροί -και οι ηγέτες της ΕΔΑ ανάμεσά τους- πιάστηκαν στον ύπνο και στοιβάχτηκαν σε γήπεδα, ενώ στις 25 Απρίλη ο κρατούμενος Παναγιώτης Ελής εκτελέστηκε με εξ επαφής πυροβολισμό από έναν ανθυπολοχαγό. Η επτάχρονη δικτατορία είχε αρχίσει.
Η ΕΔΑ δεν θέτει πολιτειακό ζήτημα αλλά περιορισμό του βασιλιά «εις τα πλαίσια του Συντάγματος»
Θα ήταν άστοχη μια εύκολη κριτική στις λαϊκές και αριστερές δυνάμεις για την απουσία δυναμικής αντίστασης απέναντι σε τεθωρακισμένα, αφιονισμένους ΛΟΚατζήδες και την αστυνομία που αμέσως τέθηκε στην υπηρεσία των στρατιωτικών πραξικοπηματιών. Ωστόσο είναι γεγονός ο αιφνιδιασμός της ΕΔΑ καθώς και η απουσία ενός μαζικού αντιδικτατορικού κινήματος το επόμενο διάστημα, τη στιγμή που όλη τη δεκαετία του ’60 η Ελλάδα συγκλονιζόταν από την ορμητική είσοδο των μαζών στο προσκήνιο με αποκορύφωμα τα Ιουλιανά του ’65. Η ήττα όμως του εμφύλιου ήταν παρούσα όλο αυτό το διάστημα -όχι μόνο στο κράτος με τον ενεργό ρόλο του στρατού και της μοναρχίας, με το ΚΚΕ παράνομο, τα «Τάγματα Εθνοφυλακής Αμύνης» (ΤΕΑ), τα «πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων», τις φυλακές και εξορίες καθώς και τις πολιτικές δολοφονίες- αλλά και στις λαϊκές συνειδήσεις. Δεν ήταν καθόλου τυχαία η ηγεμονία της ΕΚ και του αρχηγού της, του αντικομμουνιστή Γεωργίου Παπανδρέου, πρωθυπουργού τον Δεκέμβρη του 1944. Ο ίδιος ο Παπανδρέου παράτησε τον «ανένδοτο αγώνα» και συμφώνησε με τον βασιλιά και την ΕΡΕ τη στήριξη νέας «υπηρεσιακής» κυβέρνησης από κοινού με την ΕΡΕ για την προκήρυξη -κάποια στιγμή- εκλογών, με όρους τη μη συνεργασία μετεκλογικά με την ΕΔΑ και τον περιορισμό της αντιβασιλικής ρητορείας του.
Αλλά και η ΕΔΑ με τη συμφωνία του ΚΚΕ τον Φλεβάρη του 1966 απηύθυνε στο σύνολο των κομμάτων την πρόταση των πέντε σημείων όπου «παρά την παγίαν προγραμματικήν θέσιν της υπέρ της αβασιλεύτου δημοκρατίας» δεν θέτει πολιτειακό ζήτημα αλλά περιορισμό του βασιλιά «εις τα πλαίσια του Συντάγματος». Το Πρόγραμμα του ΚΚΕ από το 1961 με το στάδιο της Εθνικής Δημοκρατικής Αλλαγής, έργο ενός «πατριωτικού μετώπου» μαζί με την «εθνική αστική τάξη», οδήγησε στο πιο άμεσο «πρόγραμμα πάλης» στις 28 Φλεβάρη 1964 χωρίς κατάργηση της μοναρχίας και έξοδο από το ΝΑΤΟ για «την ανάπτυξη της εθνικής οικονομίας της χώρας», και από κει στην ακόμα πιο άμεση πρόταση των πέντε σημείων.
Το ΚΚΕ και η ΕΔΑ διαπαιδαγωγούσαν τις εργατικές και λαϊκές μάζες που είχαν βγει στο προσκήνιο με τη συνεχή επίκληση της «δημοκρατικής ομαλότητας», την επιδίωξη πάση θυσία συνεργασίας με την ΕΚ, τον αυτοπεριορισμό σε πολιτικούς στόχους και σε μορφές πάλης σε μια προσπάθεια κατευνασμού των δυνάμεων της μοναρχίας και των αξιωματικών. Ακόμα και τον Απρίλη του 1967 το ΠΓ της ΚΕ του ΚΚΕ (10/4) καλούσε «τους εργαζόμενους να εκδηλώσουν τη θέλησή τους με τη χρησιμοποίηση όλων των μορφών μαζικής πάλης που τους αναγνωρίζει το Σύνταγμα: συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις, απεργίες, πορείες». Στις 15/4 με νέα του ανακοίνωση τους καλούσε «να διεκδικήσουν και να αποσπάσουν βήμα προς βήμα τις προϋποθέσεις ελεύθερων εκλογών, για να μπει η χώρα στο δρόμο της ομαλότητας, για να βγει η Αριστερά πιο δυνατή από τις εκλογές -εγγύηση για μια συνεπή δημοκρατική πολιτική, για πραγματική νίκη της δημοκρατίας».
Η δικτατορία δεν έγινε εξαιτίας των «Ιουλιανών» και της μαζικής αμφισβήτησης του μετεμφυλιακού κράτους της υπερεκμετάλλευσης της εργατικής τάξης και της τρομοκρατίας, αλλά επειδή το κίνημα αυτό που το απείλησε σοβαρά, έχασε την ορμή του και κυριάρχησε η αναμονή, η προσδοκία συναινετικών κυβερνητικών λύσεων και ο περιορισμός στο πλαίσιο του Συντάγματος και της μοναρχίας.
Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Πριν στο φύλλο 18-20 Απριλίου
