Βασίλης Μηνακάκης
Ο Ταρίκ Αλί, γνωστός για την πολυετή πολιτική του δράση και μαρξιστική συνεισφορά, στο βιβλίο του Η ιδέα του κομμουνισμού, επανεξετάζει τη διαδρομή του κομμουνιστικού κινήματος και του «υπαρκτού σοσιαλισμού». Για τον συγγραφέα ο κομμουνισμός είναι πάντα επίκαιρος, ιδίως σε μια περίοδο καπιταλιστικής κρίσης.
Το βιβλίο του Ταρίκ Αλί (Tariq Ali), Η ιδέα του κομμουνισμού (εκδόσεις Σάλτο, μετάφραση Φώτης Τερζάκης), κυκλοφόρησε στην Ελλάδα τον προηγούμενο μήνα, 16 χρόνια μετά την ξενόγλωσση έκδοσή του. Ως εκ τούτου, απηχεί πλευρές των συζητήσεων που γίνονταν τότε – σε μια φάση που είχαν συμπληρωθεί δύο δεκαετίες από το «μνημειώδες» γεγονός της πτώσης του Τείχους του Βερολίνου και εκδηλώνονταν οι κρισιακοί σπασμοί του 2008-2009, που τσαλάκωναν τη βιτρίνα του επελαύνοντος ολοκληρωτικού καπιταλισμού και του κατά Φρίντμαν «επίπεδου» κόσμου. Παρ’ όλα αυτά διατηρεί την επικαιρότητά του.
Το βιβλίο ασχολείται κατά κύριο λόγο με την ιστορική διαδρομή του κομμουνιστικού κινήματος – ιδιαίτερα της Σοβιετικής Ένωσης και των άλλων «σοσιαλιστικών» χωρών. Ξεκινά αναφέροντας ότι η ιδέα του κομμουνισμού γεννήθηκε «από την ανάγκη να αμφισβητηθεί η μισθωτή σκλαβιά των εργαζομένων στη διάρκεια του βιομηχανικού καπιταλισμού του δέκατου ένατου και εικοστού αιώνα», και συνεχίζει υποστηρίζοντας ότι «άπαξ και συνέβη, ο καπιταλισμός δεν είχε άλλη επιλογή από το να γίνει παγκόσμιος». Ο συγγραφέας μελετά τα διδάγματα της Παρισινής Κομμούνας και το πώς ενσωματώθηκαν στον μαρξισμό. Διερευνά το πώς νίκησε η Οκτωβριανή Επανάσταση και ταυτόχρονα επισημαίνει πως «το γεγονός ότι οι επαναστάσεις έλαβαν χώρα εκεί και όχι στη Γερμανία, τη Γαλλία ή τη Βρετανία, δημιούργησε πολλά προβλήματα στο επίπεδο τόσο της θεωρίας όσο και της πράξης».
Συζήτηση πολύ χωράει η ερμηνεία του περί σταλινισμού ως καθεστώτος («ο Στάλιν αντιπροσώπευε την κομματική γραφειοκρατία»), ενός καθεστώτος που αποτελούσε «ποιοτική ρήξη στη συνέχεια της επαναστατικής διαδικασίας» – μια ρήξη όμως που «συντελέστηκε στο επίπεδο των πολιτικών υπερδομών του κράτους». Ενδιαφέρον έχουν και οι σελίδες του βιβλίου οι οποίες παρουσιάζουν τις ερμηνείες που δόθηκαν για τον χαρακτήρα των κοινωνιών του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» κι εκείνες που καταπιάνονται με την πορεία των «σοσιαλιστικών» χωρών από τη δεκαετία του 1930 έως τα τέλη του 20ού αιώνα και με τις εναλλακτικές προς τον καπιταλισμό που διατυπώθηκαν όλη αυτή την περίοδο.
«Το κτήνος δεν μπορεί να ξεφορτωθεί τις κηλίδες του, όσο υπάρχει καπιταλισμός η ιδέα του κομμουνισμού δεν θα εξαλειφθεί ποτέ»
Αναφέρθηκε εξαρχής, όμως, ότι δεν πρόκειται μόνο για βιβλίο ιστορικής σκιαγράφησης. Σημειώνει ο συγγραφέας: «Η αποτυχία του επίσημου κομμουνισμού στον εικοστό αιώνα και η παλινόρθωση του καπιταλισμού στη Ρωσία και την Κίνα […] όχι μόνο δεν αναιρεί ορισμένες από τις προϋποθέσεις που βρίσκονταν αρχικά στις βάσεις του [κομμουνιστικού] σχεδίου, αλλά και τονίζει την εξακολουθητική σημασία τους». Και αλλού, σχολιάζοντας τις εκδηλώσεις της κρίσης: «Το κτήνος δεν μπορεί ποτέ να ξεφορτωθεί τις κηλίδες του. Για τον λόγο αυτόν, όσο υπάρχει καπιταλισμός ιδέα του κομμουνισμού δεν θα εξαλειφθεί ποτέ». Καταλήγει δε ως εξής: «Το φως είναι αμυδρό, αλλά δεν έχει σβήσει εντελώς από τις καταιγίδες των τελευταίων δεκαετιών. Θα μπορούσε κάλλιστα να ανάψει ξανά, νωρίτερα απ’ όσο φανταζόμαστε».
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και αναφορές του στο ζήτημα της θεωρίας. Τόσο αυτή που σημειώνει ότι «η πιο πρόσφατη φάση του παγκόσμιου καπιταλισμού […] είναι ένα εντυπωσιακό παράδειγμα ισχυρής αφήγησης που απαιτεί μια ισχυρή θεωρητική απάντηση», όσο κι εκείνη που σωστά υποστηρίζει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον μαρξισμό σαν «κοσμική θρησκεία», αλλά σαν ένα «σώμα ιδεών σχεδιασμένο για να κατανοήσει και να μεταμορφώσει τον κόσμο» κι ότι «η ίδια η σκέψη μιας “κοσμικής πίστης” θ’ αντιμετωπιζόταν με απέχθεια και περιφρόνηση από τον Μαρξ και τους συντρόφους του».
