Γιάννης Ελαφρός
Το ντοκιμαντέρ του Στέλιου Χαραλαμπόπουλου για τον Νίκο Πλουμπίδη είναι μια πολύ σημαντική δημιουργία. Εστιάζει στο πρόσωπο του κομμουνιστή αγωνιστή, που συμπυκνώνει με τον πιο συγκλονιστικό τρόπο το μεγαλείο και την τραγωδία του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Το προηγούμενο Σαββατοκύριακο υπήρξε μια μικρή έκπληξη στην Ταινιοθήκη, όπου προβάλλεται το ντοκιμαντέρ Ο Κόκκινος Δάσκαλος για τον Νίκο Πλουμπίδη. Ο προγραμματισμός ήταν να προβληθεί η ταινία στη μικρή αίθουσα της Ταινιοθήκης. Τελικά και το Σάββατο και την Κυριακή διατέθηκαν και η μικρή και η μεγάλη αίθουσα, και πάλι αρκετοί δεν μπόρεσαν τελικά να μπουν! Δεν είναι και μικρό γεγονός για ένα ντοκιμαντέρ, για έναν κομμουνιστή που εκτελέστηκε πριν από 71 χρόνια. Δείχνει πως η ιστορία του κινήματος συγκινεί, πως κόσμος αναζητά απαντήσεις σε βαθιά ερωτήματα, στρεφόμενος σε μια υπόθεση που αποτυπώνει όλο το μεγαλείο και την τραγωδία του κομμουνιστικού κινήματος στην Ελλάδα.
Το ντοκιμαντέρ του Στέλιου Χαραλαμπόπουλου αξίζει αυτή την προσοχή. Είναι μια πολύ ευαίσθητη, επιμελημένη και ουσιαστική όσον αφορά την ιστορική έρευνα δουλειά. Εστιάζει στο πρόσωπο και στη ζωή του Νίκου Πλουμπίδη, χωρίς όμως να τον αποκόπτει από τις συνθήκες που τον διαμόρφωσαν. Δίνει ιδιαίτερο βάρος στις σχέσεις με τους δικούς του ανθρώπους και στη σχέση με το παιδί του, τον ψυχίατρο Δημήτρη Πλουμπίδη, που με χαμηλότονο κι εξαιρετικό τρόπο παρουσιάζει τη δική του σχέση με τον πατέρα του, που συνάντησε για 3,5 λεπτά στο δικαστήριο. Εμφανίζεται και μιλά και ο εγγονός του Πλουμπίδη, Νίκος.
Στη συγκλονιστική ιστορία του Νίκου Πλουμπίδη, με την έντονη συναισθηματική φόρτιση, ο Κόκκινος Δάσκαλος καταφέρνει να δώσει το αξιακό βάθος του αγωνιστή που αντιμετώπισε το εκτελεστικό απόσπασμα με την διπλή κατηγορία, του «κατασκόπου» από το αστικό κράτος και του «χαφιέ» από την ηγεσία του ΚΚΕ, χωρίς να βουλιάξει στο μελόδραμα. Ο συνδυασμός αφήγησης και ντοκουμέντων, μουσικής, ήχων της ζωής και παρεμβάσεων από τους τέσσερις ιστορικούς, που συνέβαλαν στην τεκμηρίωση (Βαγγέλης Καραμανωλάκης, Ιωάννα Παπαθανασίου, Τάσος Σακελλαρόπουλος και Μενέλαος Χαραλαμπίδης) είναι επιτυχής.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η παρουσίαση της ζωής του Νίκου Πλουμπίδη πριν από την κατοχή, από τα πρώτα του βήματα στα Λαγκάδια Γορτυνίας όπου γεννήθηκε στο έργο του ως δάσκαλος σε χωριό της Ελασσόνας, όταν έρχεται σε επαφή με τον μαρξισμό και βοηθά με κάθε τρόπο τους φτωχούς αγρότες. Αργότερα η ένταξή του στο ΚΚΕ, η δράση του στο κίνημα των δασκάλων και στην ανάπτυξη της Αριστερής Παράταξης στον κλάδο, στις απεργίες των δημοσίων υπαλλήλων και η δίχρονη παρουσία σε σχολή στη Μόσχα. Κι ύστερα σαν μέλος της ολιγομελούς «παλιάς Κεντρικής Επιτροπής» επί δικτατορίας Μεταξά, όταν το ΚΚΕ βρισκόταν στα πρόθυρα της διάλυσης, υπονομευμένο από τον Μανιαδάκη. Στην κατοχή, ο Ν. Πλουμπίδης θα καταφέρει να δραπετεύσει και να φτάσει στην Αθήνα, όπου εντάσσεται στο Πολιτικό Γραφείο κι αμέσως συμβάλλει στην παράνομη ΚΟΑ και ειδικά στην εργατική δουλειά, καθοδηγώντας το μεγάλο κίνημα πόλης της Αθήνας (που συχνά βρίσκεται στη σκιά του αντάρτικου στα βουνά), με ειδική συνεισφορά –με βάση και την εμπειρία του- στον τεράστιο ξεσηκωμό τον Μάρτιο του 1943 ενάντια στην πολιτική επιστράτευση, που οδήγησε στην ακύρωσή της. Ο Κόκκινος Δάσκαλος ήταν την περίοδο της κατοχής και καθοδηγητής της ΟΠΛΑ, στοιχείο που λείπει από το ντοκιμαντέρ.
Σε όλη αυτή η πορεία διαμορφώνεται ο άνθρωπος, ο κομμουνιστής Νίκος Πλουμπίδης, που είναι γέννημα του λαϊκού και κομμουνιστικού κινήματος της εποχής του. Δοσμένος απόλυτα στην επανάσταση, αφοσιωμένος στο κόμμα («τιμή μου έχω την τιμή του κόμματος» θα πει στην πιο μαύρη συγκυρία που κατηγορείται από την ηγεσία ως προδότης και κανείς δεν του μιλάει), μορφωμένος (πάθος για τα βιβλία), συντροφικός, ζυμωμένος με τους εργαζόμενους και τον λαό, με άποψη (διαφώνησε με το πρώτο γράμμα Ζαχαριάδη το 1940 ως μέλος της παλιάς ΚΕ που σημείωνε τον ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα του πολέμου και δεν δεχόταν την αναστολή πάλης κατά του Μεταξά, αλλά και –αργότερα- με την επιθετικότητα της ηγεσίας κατά του Άρη, μετά τη διαφωνία του καπετάνιου του ΕΛΑΣ). Ταυτόχρονα όμως ο Νίκος Πλουμπίδης ήταν αδιάλλακτος απέναντι στον ταξικό αντίπαλο και το κράτος του. Η δολοφονική τρομοκρατική γραμμή των μετεμφυλιακών κυβερνήσεων και του αστικού κράτους, που ήθελαν να εξοντώσουν στελέχη του ΚΚΕ (Ν. Μπελογιάννης και οι σύντροφοί του, Ν. Πλουμπίδης κ.α.) και να τσακίσουν το κίνημα δεν αναδεικνύεται ωστόσο στο ντοκιμαντέρ.
Οι κατηγορίες για χαφιεδισμό ήταν έκφραση της ήττας και της απώλειας του επαναστατικού απελευθερωτικού χαρακτήρα των κομμουνιστικών κομμάτων
Αδύναμη είναι και η πλευρά που στρέφεται στην ερμηνεία της καταδίκης Πλουμπίδη από την ηγεσία του ΚΚΕ και τον Νίκο Ζαχαριάδη. Επιφανειακές εξηγήσεις περί «γειωμένων» Πελοποννήσιων και αιθεροβαμόνων Ανατολιτών δεν συνομιλούν με την εμπειρία της ταξικής πάλης και τις πραγματικές αντιφάσεις στη σμίλευση του στελεχικού δυναμικού. Η ήττα στον εμφύλιο, η προσπάθεια της ηγεσίας να τη φορτώσει σε «προδότες» αντί να κάνει βαθιά στρατηγική κριτική επανεξέταση της γραμμής της, καθώς και τα πλήγματα του κράτους στον κομματικό μηχανισμό διαμόρφωσαν εύφορο έδαφος για τις θεωρίες του χαφιεδισμού. Ήταν όμως και μια γενική κατάσταση που επικρατούσε στο κομμουνιστικό κίνημα της εποχής, όπου η διαφωνία αντιμετωπιζόταν ως προδοσία: από τις δίκες της Μόσχας έως τους «χαφιέδες» στο ΚΚΕ. Δεν είχε κυρίως να κάνει με πρόσωπα, τα οποία πάντα παίζουν τον ρόλο τους, αλλά ας μην ξεχνούμε πως στον επόμενο γύρο κομματικής αντιπαράθεσης οι θύτες θα γίνουν θύματα. Η κατάσταση αυτή χαρακτήριζε τη φυσιογνωμία των κομμάτων, που απηχούσε την ήττα και μεταστροφή των επαναστατικών απελευθερωτικών τάσεων στο εσωτερικό τους. Το αίτημα ενός νέου νικηφόρου κομμουνιστικού κινήματος είχε από τότε τεθεί.
Ο Νίκος Πλουμπίδης, «ο άγιος της Αριστεράς» όπως τον χαρακτηρίζει ο Β. Καραμανωλάκης, κατάφερε να διαβεί με το σακατεμένο σώμα του το πιο δύσκολο «τελευταίο μίλι» με τη φρικτή κατηγορία στην πλάτη του και να σταθεί όρθιος απέναντι στους εκτελεστές του γιατί κρατούσε σφικτά το κόκκινο νήμα της ταξικής πάλης, την αίσθηση της ιστορίας και της συνεισφοράς σε μια ατέλειωτη πορεία της επανάστασης και της κομμουνιστικής απελευθέρωσης, γιατί ήταν βαθιά συνειδητός κομμουνιστής. Τέτοιοι άνθρωποι μόνο από το εργατικό επαναστατικό και κομμουνιστικό κίνημα μπορούν να σμιλευτούν. Οι τελευταίες (πικρές) λέξεις που έγραψε ήταν «Ο θάνατος είναι μια αλλαγή της ύλης. Έτσι είναι» και η τελευταία του φωνή: Ζήτω το Κομμουνιστικό Κόμμα!
