Το βιβλίο του Άρη Χατζηστεφάνου Προπαγάνδα & Παραπληροφόρηση-Πως τις εντοπίζουμε (εκδ. Τόπος) δεν είναι θεωρητικό, ακαδημαϊκό, αλλά χρηστικό, διαδραστικό και μάχιμο. Παρουσιάζει τις πιο συνήθεις μοντέρνες «συνταγές (καμιά 20αριά περίπου) της εξαπάτησης, της παραπληροφόρησης, της περίτεχνης διαστρέβλωσης της αλήθειας με πολλές αναφορές τόσο στη διεθνή, κυρίως την αμερικανική, όσο και στην ελληνική πραγματικότητα. Με άλλα λόγια, δείχνει πως ο καπιταλισμός, στον χώρο των ΜΜΕ, «ξεπλένει» τον εαυτό του.
Η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση (Π-Π) είναι μια παλιά ιστορία, όπως συχνά με ενδιαφέροντα παραδείγματα μας υπενθυμίζει ο Άρης Χατζηστεφάνου στο βιβλίο του, που πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Τόπος. Ωστόσο, το βιβλίο δεν είναι μια ιστορική αναδρομή στη λειτουργία των προπαγανδιστικών μηχανισμών, εστιάζει στο σήμερα. Καθώς και οι φορείς της προπαγάνδας έχουν αλλάξει (έχουν πληθύνει) αλλά κυρίως έχουν εξελιχθεί τα μέσα με την οποία υλοποιείται, όπως και οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται για την παραπλάνηση του αναγνώστη, του τηλεθεατή και του χρήστη του Ίντερνετ.
Το βιβλίο περιλαμβάνει 35 σχετικά σύντομα κεφάλαια, στο καθένα από τα οποία αναπτύσσεται ένας τύπος Π-Π, ανάλογα με το πεδίο στο οποίο τον συναντάμε, τη μορφή του, τις τεχνικές του και την πηγή του. Η θεωρητική αναφορά συνδυάζεται με διαφωτιστικά παραδείγματα που προβληματίζουν και τέρπουν τον αναγνώστη. Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά την παρουσίαση του βιβλίου στο Τριανόν, και οι τρεις ομιλητές του πάνελ υπογράμμισαν το πόσο εύκολα διαβάζεται το βιβλίο, παρόλο που με κάθε άλλο παρά εύκολα θέματα ασχολείται. Το σημαντικό όμως είναι ότι κάθε κεφάλαιο καταλήγει σε πρακτικές οδηγίες που διευκολύνουν τον αναγνώστη να εντοπίζει μόνος του ποικίλες μορφές Π-Π.
Το πρώτο κεφάλαιο τιτλοφορείται «Δημοσιογραφία εφ’ όπλου λόγχη». Μην πάει ο νους σας στη «στρατευμένη δημοσιογραφία», αλλά σε εκείνη που εξυπηρετεί τις κερδοφόρες για την πολεμική βιομηχανία κρατικές αγορές οπλικών συστημάτων. Ακολουθεί το «Copaganda» ή η προπαγάνδα των μπάτσων που εξωραΐζει τον ρόλο της αστυνομίας. Ακόμα και τα μετεωρολογικά δελτία δεν είναι ουδέτερα, όπως μας υπενθυμίζει ο συγγραφέας στο «Ενημερωτικό χαμηλό». Ειδικό κεφάλαιο αφιερώνεται στον ρόλο των πρεσβειών, όπως και στην κατασκευή «αγανακτισμένων πολιτών» (astroturfing), στη βιομηχανία των βραβείων, στην «αόρατη διαφήμιση», στα δήθεν έγκυρα πρακτορεία ειδήσεων κ.λπ. Μια από τις ενότητες του βιβλίου είναι αφιερωμένη στο «ξέπλυμα» και τις παραλλαγές του: whitewashing, greenwashing, pinkwashing. O Άρης Χατζηστεφάνου ασχολείται και με τα ψέματα που μπορεί να μεταδίδει μια φωτογραφία, όπως και με τα τάχα ουδέτερα γραφήματα, τις «πίτες» και τα διαγράμματα που παρουσιάζουν αλλοιωμένες εικόνες της πραγματικότητας, επισημαίνοντας ότι συχνά τα λάθη οφείλονται στην τσιγκουνιά των καναλιών, που προβάλλουν τέτοια γραφήματα, καθώς δεν προσλαμβάνουν ειδικούς για τον σχεδιασμό τους αλλά τα φορτώνουν στον συντάκτη που ήδη είναι φορτωμένος με ένα σωρό άλλα καθήκοντα. Σε κάθε κεφάλαιο το βιβλίο περιλαμβάνει ένα QR code, ένα εικονίδιο που μπορούμε να το «διαβάσουμε» με το κινητό μας και το οποίο οδηγεί σε οπτικό υλικό (βίντεο, φωτογραφίες, podcast) και ενεργά link για όλες τις πηγές και τη βιβλιογραφία.
Ο συγγραφέας βάζει στο στόχαστρό του τους κρατικούς και τους ιδιωτικούς φορείς που τάχα υπηρετούν την αντικειμενική ενημέρωση και ανατέμνει τις τεχνικές τους.
Να σημειωθεί ότι ο Άρης Χατζηστεφάνου δεν ασχολείται με τα fake news και την εξωφρενική προπαγάνδα που συχνά διαδίδεται από τα social media, αλλά βάζει στο στόχαστρό του τους κρατικούς και τους ιδιωτικούς φορείς που τάχα υπηρετούν την αντικειμενική ενημέρωση. Επίσης, ο αναγνώστης, αφού σχηματίσει μια πρώτη ιδέα για το περιεχόμενο των κεφαλαίων, δεν είναι απαραίτητο να διαβάσει μονομιάς όλο το βιβλίο από την αρχή ως το τέλος, αλλά μπορεί κάθε φορά, ανάλογα με τα ερεθίσματα που προσφέρει η κατεστημένη ενημέρωση, να ανατρέχει στο ενδεδειγμένο κεφάλαιο-οδηγό. Με λίγα λόγια, ένα διεισδυτικό, αποκαλυπτικό και χρηστικό βιβλίο.
Δημήτρης Τζιαντζής
Άρης Χατζηστεφάνου: Τα κυρίαρχα ΜΜΕ διασπείρουν την παραπληροφόρηση
