Δημήτρης Γρηγορόπουλος
Η διαχρονικά απάνθρωπη αντιμετώπιση των Ρομά έφτασε στο απόγειό της, όταν οι Ναζί εξόντωσαν πάνω από 500.000 στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Σήμερα, η συστηματική περιθωριοποίησή τους κρατά τους πληθυσμούς τους καθηλωμένους σε απαράδεκτες συνθήκες ζωής.
Η δολοφονία του 16χρονου Ρομά Κώστα Φραγκούλη, ως κορυφαία στιγμή μιας διαχρονικής και οξυνόμενης, ιδίως σε συνθήκες κρίσης, γκετοποίησης και κατασταλτικής αντιμετώπισης των Ρομά απ’ την αστική κοινωνία και το κράτος της, δίνει πικρή τροφή στη σκέψη για την επί αιώνες απάνθρωπη αντιμετώπισή τους στις ταξικές κοινωνίες, στις οποίες μετανάστευσαν. Αν και δεν υπάρχουν αξιόπιστες ιστορικές πηγές, θεωρείται ότι οι Ρομά μετανάστευσαν κατά τον 13ο-14ο αιώνα από την Ινδία σε άλλες χώρες της Ασίας και σε μεγάλο αριθμό σε χώρες της Ευρώπης. Από την αρχή της εγκατάστασής τους στην Ευρώπη εντάσσονται στα ισχύοντα εκμεταλλευτικά συστήματα ως δουλοπάροικοι κυρίως και ως δούλοι. Λόγω της καταγωγής, του χρώματός τους και των πολιτιστικών χαρακτηριστικών τους, εντάσσονται στους περιθωριακούς πληθυσμούς και αναπτύσσονται εις βάρος τους διαχρονικές προκαταλήψεις. Στη δίνη όμως της ανόδου και επέκτασης του ναζισμού οι Ρομά μαζί με τους Εβραίους, τους ομοφυλόφιλους, τα άτομα με νοητική στέρηση, θεωρήθηκαν κοινωνικό κατακάθι, από το οποίο η Άρεια κοινωνία έπρεπε να απαλλαγεί. Στον βαθμό εξόντωσης από τους Ναζί οι Ρομά έρχονται δεύτεροι μετά τους Εβραίους, μετρώντας 500.000 νεκρούς. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η κατάσταση βελτιώθηκε για τους Ρομά στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, παρέμειναν όμως, σε ένα βαθμό, οι εις βάρος τους προκαταλήψεις.
Δυστυχώς, στη χώρα μας η ισότιμη ενσωμάτωσή τους στην κοινωνία σε πολύ μικρό βαθμό έχει πραγματοποιηθεί. Παρά τις υποσχέσεις και τα προγράμματα ενσωμάτωσης και κοινωνικής αναβάθμισης, η γκετοποίηση των Ρομά αναπαράγεται και σε συνθήκες κρίσης, όπως σήμερα, επιδεινώνεται. Παρά τις επιδοτήσεις της ΕΕ, ανεπαρκείς βέβαια για τη ριζική λύση του ζητήματος, και τις επαγγελίες των ελληνικών κυβερνήσεων, ιδίως μετά τη δεκαετία του 80, για την ισότιμη ενσωμάτωση των Ρομά στην κοινωνία, τα μεγαλόπνοα κυβερνητικά σχέδια για την εξασφάλιση ανθρώπινης και πολιτισμένης ζωής στους Ρομά μένουν στα χαρτιά. Όλες οι ελληνικές κυβερνήσεις, μηδέ και των «προοδευτικών» εξαιρουμένων, θυμούνται τους Ρομά στην προεκλογική περίοδο, όποτε καταδέχονται να περιοδεύσουν και στους καταυλισμούς τους και να μοιράσουν χωρίς φειδώ υποσχέσεις, που μετά τις εκλογές αποδεικνύονται «έπεα πτερόεντα».
Το ερώτημα «τις πταίει» είναι ρητορικό. Φταίει το ισχύον οικονομικό κοινωνικό σύστημα, ο καπιταλισμός, που παράγει πλούτο με τον ιδρώτα και τη διάνοια του εργαζόμενου λαού, τον οποίο όμως νέμονται και διαχειρίζονται οι χρυσοκάνθαροι καπιταλιστές, ενώ για τους πολλούς μένουν ψιχία, για να ικανοποιούν οριακά τις βασικές ανάγκες τους. Σε αντιδιαστολή με τα οριακά εισοδήματα των εργαζομένων, βασικές λαϊκές ανάγκες, όπως η παιδεία, η υγεία, η ενέργεια, η διατροφή, αντιμετωπίζονται από το σύστημα ως ακριβοπληρωμένα εμπορεύματα και όχι ως βασικά κοινωνικά δικαιώματα, τα οποία σε συνθήκες εκτοξευόμενης ακρίβειας, όπως σήμερα, ο λαός εν μέρει και δύσκολα ικανοποιεί. Αυτή η επιδείνωση πλήττει οδυνηρά τα πιο φτωχά κοινωνικά στρώματα και ιδιαίτερα τους γκετοποιημένους Ρομά, που αδυνατούν πλέον να καλύψουνν στοιχειώδεις ανάγκες τους, με αποτέλεσμα να αυξάνονται όσοι καταφεύγουν στην παραβατικότητα, τάση όμως που παρατηρείται γενικότερα στην κοινωνία της κρίσης…
Αναπαράγεται το στερεότυπο ότι οι Ρομά είναι κατώτερη φυλή που έχει μείνει «παγωμένη» στον χρόνο — πρόκειται για αντιδραστική αντίληψη που δεν ισχύει
Είναι λοιπόν εμφανές ότι το καπιταλιστικό σύστημα ορθώνει τα εμπόδια για την κοινωνική ένταξη των Ρομά και την ποιοτική αναβάθμιση της διαβίωσής τους και όχι τα «χαρακτηριστικά» της φυλής, όπως διατείνεται ή ευρέως διαδεδομένη στην κοινωνία αστική αντίληψη. Αυτή η ανορθολογική ιδεαλιστική αντίληψη είχε διατυπωθεί στην πιο ακραία βιολογική μορφή της από τους Ναζί, που είχαν αναπτύξει ολόκληρη θεωρία περί ύπαρξης κληρονομικής έμφυτης τάσης στους Ρομά προς την εγκληματικότητα, για να νομιμοποιήσουν τα εξοντωτικά πογκρόμ εις βάρος τους. Παρεμφερείς αντιλήψεις όμως διατυπώνονται και σήμερα, μιλώντας για παραδοσιακή ροπή των Ρομά προς την παραβατικότητα, τον νομαδικό βίο, την απειθαρχία, την απέχθεια προς τη μόρφωση κ.α. Αναπαράγεται το αντιεπιστημονικό στερεότυπο ότι Ρομά είναι κατώτερη φυλή που έχει μείνει «παγωμένη» στο χρόνο. Αυτή η αντιδραστική από επιστημονική και κοινωνική άποψη αντίληψη αναιρείται από την κοινωνική πραγματικότητα και εμπειρία. Σε όλες τις ηπείρους φυλές που οι Ευρωπαίοι αποικιοκράτες θεωρούσαν πνευματικά κατώτερες και φύσει ανίκανες να αφομοιώσουν και να αναπτύξουν ανώτερα πολιτιστικά επιτεύγματα, διέψευσαν πανηγυρικά τις ρατσιστικές αντιλήψεις, αφομοίωσαν και ανέπτυξαν ανώτερο πολιτισμό, όπως οι Αφρικανοί δούλοι στις φυτείες των ΗΠΑ, οι Κινέζοι που οι Ευρωπαίοι ιμπεριαλιστές επιχείρησαν να τους αποχαυνώσουν με το όπιο, οι Ινδοί, εξαθλιωμένοι υποτελείς των Άγγλων ιμπεριαλιστών κ.ο.κ.
Εξάλλου, όπου οι Ρομά αναπαράγουν ή και εντείνουν, όπως σήμερα, αντικοινωνικές παραδόσεις, δεν φταίει ασφαλώς το DNA τους και οι παραδόσεις της φυλής, αλλά το γεγονός ότι οι νέες γενιές των Ρομά, λόγω κοινωνικής γκετοποίησης, με αυτά τα πρότυπα ανατρέφονται, συμβιώνουν και επομένως τα αναπαράγουν. Απεναντίας, η άρχουσα τάξη όχι μόνο δεν μεριμνά, ώστε να απελευθερώσει τους Ρομά από τα όποια αρνητικά πρότυπα ζωής, αλλά τα αξιοποιεί, για να αποποιείται των ρυθυνών της και να αιτιολογεί την εγκατάλειψη και εξαθλίωση τους, ιδιαίτερα σε συνθήκες κρίσης, και να ανέχεται στις γκετοποιημένες περιοχές τους να δρουν εγκληματικά κυκλώματα με τεράστια επιχειρηματικά συμφέροντα.
Χαρακτηριστική εικόνα για την ανεύθυνη και απάνθρωπη εγκατάλειψη των Ρομά περιγράφει κείμενο εργαζομένων στον οικισμό Ρομά Αγίας Σοφίας στη Θεσσαλονίκη: «Ο οικισμός Αγίας Σοφίας δημιουργήθηκε ως ένας πιλοτικός οικισμός, κάτι προσωρινό το οποίο έμεινε για πάντα. Για πάντα στο περιθώριο, για πάντα στην γκετοποίηση. Εκεί μέσα στοιβάζονται πάνω από 3.000 άτομα, τα οποία ζουν σε λυόμενα, σε παράγκες ή σε αυτοσχέδια σπίτια, χωρίς πρόβλεψη για αποχετευτικό σύστημα για το σύνολο του πληθυσμού, χωρίς νερό και ρεύμα σε πολλά από αυτά τα σπίτια, χωρίς δρόμους. Καθημερινότητα για τους κατοίκους, χειμώνα-καλοκαίρι, αποτελούν τα λιμνάζοντα νερά, […] η ελλιπής περισυλλογή των σκουπιδιών, […] ενώ μανάδες με μωρά στην αγκαλιά είναι αναγκασμένες να περπατήσουν σε μεγάλη απόσταση, για να φτάσουν στο πλησιέστερο
Κέντρο Υγείας».
Δημοσιεύθηκε στο ΠΡΙΝ στις 17-12-2022
