Μάκης Γεωργιάδης
17 Ιουλίου 1942, 80 χρόνια πριν, άρχισε η εμβληματική μάχη του Στάλινγκραντ, που αποτέλεσε την πρώτη συντριπτική ήττα της ναζιστικής Γερμανίας, το σημείο στροφής του Β′ Παγκοσμίου Πολέμου. Η μάχη αυτή, η οποία έληξε στις 2 Φεβρουαρίου 1943 και περιλάμβανε την πολιορκία και τις μάχες στους δρόμους και στα ερειπωμένα κτίρια της πόλης, καθώς και την αυτοθυσία κατοίκων, εργατών και στρατιωτών, στοιχειώνει ακόμη τους εφιάλτες φασιστών και συνοδοιπόρων…
22 Ιουνίου 1941 ● Έναρξη της ναζιστικής εισβολής στην ΕΣΣΔ (επιχείρηση Μπαρμπαρόσα).
17 Ιουλίου 1942 ● Έναρξη της επιχείρησης Κυανό. Ξεκινά η μάχη του Στάλινγκραντ.
23 Αυγούστου 1942 ● Ξεκινά η σφοδρή πολιορκία της πόλης.
19 Νοεμβρίου 1942 ● Αρχίζει η αντεπίθεση του Κόκκινου Στρατού.
2 Φεβρουαρίου 1943 ● Τέλος της μάχης του Στάλινγκραντ, καθώς παραδίνονται και οι τελευταίοι ναζιστικοί θύλακες αντίστασης.
9 Μαΐου 1945 ● Συνθηκολόγηση της ναζιστικής Γερμανίας με την κόκκινη σημαία να κυματίζει στο Ράιχσταγκ
Στις αρχές του καλοκαιριού του 1942, η κατάσταση στο ανατολικό μέτωπο και στα πεδία των μαχών ήταν μάλλον αποκαρδιωτική για τις σοβιετικές δυνάμεις. Στον βορρά, το Λένινγκραντ ήταν υπό πολιορκία. Στο κέντρο, η ναζιστική επίθεση για την κατάληψη της Μόσχας είχε αποτραπεί και η Βέρμαχτ είχε οπισθοχωρήσει, αλλά οι ισορροπίες ήταν ακόμη εύθραυστες για τον Κόκκινο Στρατό. Ωστόσο, στο νότιο τμήμα του μετώπου οι δυνάμεις του Άξονα καταφέρνουν να καταλάβουν σχεδόν ολόκληρη την Κριμαία και το κομβικό διαμετακομιστικό κέντρο της Σεβαστούπολης. Έτσι, στην Ουκρανία και τη νότια Ρωσία η κατάσταση εξελίσσεται δραματική όταν στα μέσα Ιουνίου καταλαμβάνεται και το Ροστόφ. Ο δρόμος για το Στάλινγκραντ έχει ανοίξει για τις χιτλερικές δυνάμεις.
Το Στάλινγκραντ δεν ήταν τυχαίος στόχος. Χτισμένο στη δυτική όχθη του Βόλγα, αποτελούσε ένα ισχυρό βιομηχανικό κέντρο και στρατηγικό σημείο για τον έλεγχο των ποτάμιων μεταφορών, εξαιρετικά σημαντικών εν καιρώ πολέμου. Ο έλεγχος του Βόλγα σε μεγάλο βαθμό θα καθόριζε και την έκβαση του πολέμου. Όμως η κατάσταση δεν εξελίχθηκε τόσο ευνοϊκά όσο προοιωνίζονταν, για τη Γερμανία, τα σημάδια εκείνου του θέρους.
Σε επιχειρησιακό επίπεδο, οι Γερμανοί από τη μια πλευρά αποφάσισαν να επεκτείνουν το μήκος του μετώπου. Οι στρατιές των εισβολέων στο νότιο τομέα χωρίστηκαν στα δύο. Το ένα τμήμα κατευθύνθηκε για την κατάκτηση του Καυκάσου και των πλουτοπαραγωγικών του πηγών. Το δεύτερο τμήμα των γερμανικών δυνάμεων υπό τον στρατηγό Φ. Πάουλους κινήθηκε προς τον Βόλγα και εναντίον του Στάλινγκραντ. Οι Σοβιετικοί, από την άλλη πλευρά, δεν είχαν άλλες επιλογές πλην της οργάνωσης της άμυνας όσο πιο αποτελεσματικά γινόταν. Σε αυτή τη φάση του πολέμου, οι γερμανικές δυνάμεις υπερτερούσαν σε άνδρες αλλά κυρίως σε εξοπλισμό. Η Σοβιετική Ένωση βρισκόταν σε μεταίχμιο, έχοντας μετακινήσει, και μάλιστα κομμάτι-κομμάτι, εκατοντάδες βιομηχανικές και παραγωγικές μονάδες στα Ουράλια, στη Δυτική Σιβηρία και στο Καζακστάν. Μια νέ
α πολεμική βιομηχανία δούλευε πυρετωδώς, ώστε να καλύψει το μειονέκτημα και τελικά να υπερσκελίσει τη Βέρμαχτ και τη Λουφτβάφε. Και τελικά τα κατάφερε.
Στις 17 Ιουλίου του 1942, οι στρατιές του Άξονα, έχοντας περάσει τον ποταμό Ντον, έχουν φτάσει στα περίχωρα του Στάλινγκραντ, αρχίζουν την προέλαση προς τα προάστια της πόλης. Αυτή θεωρείται η απαρχή της ομώνυμης μάχης, η οποία θα ολοκληρωθεί στις 2 Φεβρουαρίου του 1943 με τη συντριβή των ναζιστικών στρατευμάτων, την αιχμαλωσία και την παράδοση σχεδόν 250.000 Γερμανών στρατιωτών, συμπεριλαμβανομένου του στρατάρχη Φ. Πάουλους και των στρατηγών του.
Παροιμιώδης η αντίσταση στα εργοστάσια «Ν. Μπαρικάντ» και «Κόκκινος Οκτώβρης»
Η δυσκολότερη φάση της μάχης για τον Κόκκινο Στρατό και τους υπερασπιστές της πόλης υπήρξε το διάστημα από 23 Αυγούστου ως 30 Οκτωβρίου 1942, όταν η πόλη δέχτηκε απανωτές λυσσαλέες πολιορκίες. Οι έξι από τους επτά τομείς του Στάλινγκραντ είχαν περάσει στα χέρια των ναζί αλλά όχι ολοκληρωτικά, καθώς σοβιετικοί θύλακες αντίστασης υπήρχαν παντού και έδιναν μάχες δρόμο το δρόμο, σώμα με σώμα. Παροιμιώδης έμεινε η αντίσταση στα εργοστάσια «Ν. Μπαρικάντ», «Κόκκινος Οκτώβρης» και στο μεγάλο εργοστάσιο γεωργικών ελκυστήρων στον βόρειο βιομηχανικό τομέα του Στάλινγκραντ, τα οποία οι Γερμανοί δεν κατέλαβαν ποτέ ολοκληρωτικά, παρά μερικά τμήματα, αποκτώντας μεν πρόσβαση στον Βόλγα αλλά όταν ήδη ο Κόκκινος Στρατός είχε οργανώσει την αντίσταση και νέες υποδομές, καθώς ο ποταμός είχε πια παγώσει και δεν μπορούσε να χρησιμεύσει στη ναυσιπλοΐα. Για τους εργάτες της πόλης, τους υπερασπιστές της, τους χιλιάδες στρατιώτες που θυσιάστηκαν «δεν υπήρχε γη πέρα από το Βόλγα». Ούτε γη ούτε ζωή σε περίπτωση που ο εχθρός κατάφερνε να τον διασχίσει. Ήταν μάχη ζωής και θανάτου.
Παρά το γεγονός ότι οι υπόλοιπες δυνάμεις του αντιφασιστικού συνασπισμού αρνήθηκαν να ανοίξουν ένα δεύτερο μέτωπο στα δυτικά, ώστε να διασπάσουν τις δυνάμεις του χιτλερικού Άξονα, ήδη από το καλοκαίρι του 1942 άρχισαν να φαίνονται τα σημάδια ανατροπής των ισορροπιών. Η πολεμική βιομηχανία της ΕΣΣΔ άρχισε να αποδίδει ταχύτατα και να καλύπτει το χαμένο έδαφος, ενώ αυξήθηκε ο βαθμός οργάνωσης και αποφασιστικότητας. Έτσι, η γενική στρατιωτική διοίκηση ήταν σε θέση να εκπονήσει, ήδη από τον Σεπτέμβριο, τα σχέδια αντεπίθεσης και τσακίσματος της ναζιστικής δολοφονικής μηχανής. Τα σχέδια εκπονήθηκαν στη Μόσχα με τη συμμετοχή του Ι. Β. Στάλιν, του στρατάρχη Γκ. Ζούκοφ, του Α. Μ. Βασιλιέφσκι και των στρατηγών των μετώπων του Στάλινγκραντ και του Ντον. Όλα αυτά, εν μέσω της σφοδρότερης ίσως πολιορκίας του Στάλινγκραντ. Τα σημάδια, ασφαλώς, έδειχναν και από την άλλη πλευρά κόπωση της βιομηχανίας της ναζιστικής Γερμανίας, είχαν αρχίσει οι ελλείψεις πρώτων υλών και καυσίμων και το ηθικό της Βέρμαχτ, μετά από συνεχόμενους μήνες αιματηρών και σκληρών μαχών, είχε αρχίσει να πέφτει ραγδαία. Η έναρξη της αντεπίθεσης είχε οριστεί αρχικά για τις 8 Νοεμβρίου. Τελικά, άρχισε στις 7.20 το πρωί της 19 Νοεμβρίου του 1942 στην περιοχή του ποταμού Ντον. Μέσα σε τέσσερις ημέρες, το Στάλινγκραντ είχε περικυκλωθεί με μια κίνηση λαβίδα και δύο κλοιοί του Κόκκινου Στρατού σχηματίστηκαν περιμετρικά της πόλης. Στις 31 Ιανουαρίου όλα είχαν τελειώσει και ο στρατάρχης Πάουλους παραδινόταν κάτισχνος και σκελετωμένος μαζί με τους στρατιώτες του. Στις 2 Φεβρουαρίου 1943 παραδόθηκαν ή εξολοθρεύτηκαν και οι τελευταίοι θύλακες γερμανικής αντίστασης.
Ο Κόκκινος Στρατός είχε πλέον αποκτήσει το στρατηγικό πλεονέκτημα, το οποίο δεν θα έχανε μέχρι και το τέλος του πολέμου. Όλα αυτά, ωστόσο, πολύ πιθανόν να μην είχαν υπάρξει, εάν τα κρίσιμα διαστήματα δεν υπήρχε η ηρωική μαζική αντίσταση του σοβιετικού λαού, η αυτοθυσία και η βαθιά πίστη για τη νίκη της χώρας των σοβιέτ. Ας μην το ξεχνάμε.
