Μπάμπης Συριόπουλος
Η διάσπαση στη ρωσική σοσιαλδημοκρατία είχε ξεκινήσει από το 1903 οδηγώντας στο σχηματισμό δύο οργανώσεων, των μπολσεβίκων και των μενσεβίκων που αν και συχνά συνυπήρχαν στο ίδιο κόμμα, λειτουργούσαν σαν φράξιες. Το Γενάρη του 1912, 110 χρόνια πριν, στις πιο δύσκολες συνθήκες διασπάστηκαν οριστικά.
Πέρασαν 110 χρόνια από το Γενάρη του 1912, όταν διαχωρίστηκαν οριστικά οργανωτικά οι μπολσεβίκοι από τους μενσεβίκους συγκροτώντας το δικό τους κόμμα στη Συνδιάσκεψη της Πράγας. Η διάσπαση στη ρωσική σοσιαλδημοκρατία είχε ξεκινήσει πολύ νωρίτερα, το καλοκαίρι του 1903 στο 2ο Συνέδριο του Ρωσικού Σοσιαλ-Δημοκρατικού Εργατικού Κόμματος (ΡΣΔΕΚ). Η αφορμή της διάσπασης ήταν για το αν «μέλος του κόμματος είναι ένα άτομο που αποδέχεται το πρόγραμμα και υποστηρίζει το κόμμα τόσο οικονομικά, όσο και με την προσωπική συμμετοχή του σε μία από τις κομματικές οργανώσεις» (Λένιν) ή το μέλος θα μπορούσε να έχει μια πιο χαλαρή σχέση «τακτικής συνεργασίας» (Μάρτοφ). Την πλειοψηφία στο Συνέδριο την πήρε η πρόταση του Λένιν και γι αυτό ονομάστηκαν μπολσεβίκοι («πλειοψηφούντες»), ενώ η άλλη τάση μειοψήφισε παίρνοντας το όνομα μενσεβίκοι («μειοψηφούντες»).
Η διάσπαση στην «κορυφή» δύσκολα έγινε αποδεκτή στο εσωτερικό της Ρωσίας, όπου τα επαναστατικά γεγονότα του 1905 ενίσχυσαν την τάση για ενότητα. Τον Απρίλη του 1906 στο «ενωτικό» Συνέδριο του ΡΣΔΕΚ στη Στοκχόλμη οι μπολσεβίκοι ήταν μειοψηφία. Οι δύο φράξιες όμως είχαν βαθιές πολιτικές διαφορές. Η διαφωνία τους για τις κινητήριες δυνάμεις της επανάστασης στη Ρωσία είχε σαν αποτέλεσμα οι μπολσεβίκοι να απορρίπτουν τη συμμαχία με τη φιλελεύθερη αστική τάξη και να επιδιώκουν πάση θυσία την αυτοτελή πολιτική παρουσία της εργατικής τάξης και της σοσιαλδημοκρατίας για όλα τα ζητήματα κι όχι μόνο στην οικονομική πάλη, ενώ οι μενσεβίκοι αντίθετα έτειναν να αναθέτουν την ηγεμονία της δημοκρατικής πάλης στην αστική τάξη και να περιορίζουν τη σοσιαλδημοκρατία στους οικονομικούς αγώνες των εργατών. Οι δυο φράξιες συνέχισαν να έχουν διαφορετικά οργανωτικά κέντρα και να εκδίδουν τις δικές τους εφημερίδες η κάθε μία.
Η κομματική κρίση οξύνθηκε μετά την οριστική ήττα της επανάστασης και τη διάλυση της 2ης Δούμας (Βουλής) στις 3 Ιούνη 1907. Η καταστολή, οι εκτελέσεις, η διείσδυση της Οχράνα (μυστικής αστυνομίας του τσάρου) στις παράνομες οργανώσεις του ΡΣΔΕΚ τις είχαν απομαζικοποιήσει. Η απογοήτευση και η αποθάρρυνση από την ήττα τις αποτελείωσε (η οργάνωση των μπολσεβίκων της Μόσχας αριθμούσε 150 άτομα τα τέλη του 1909). Στις γραμμές των μενσεβίκων γρήγορα κυριάρχησαν οι λικβινταριστές (οπαδοί της «ρευστοποίησης») που υποστήριζαν ότι το ΡΣΔΕΚ έπρεπε να διαλύσει τις παράνομες οργανώσεις του και να περιοριστεί στις νόμιμες μαζικές εργατικές οργανώσεις (συνδικάτα, συνεταιρισμούς, πολιτιστικούς συλλόγους κτλ.) και στην κοινοβουλευτική παρέμβαση στη Δούμα, και πολιτικά να παρατήσει τους εξτρεμισμούς και να ακολουθήσει τη φιλελεύθερη αστική τάξη που εξάλλου είχε την ηγεμονία της επανάστασης «by the book».
Το επαναστατικό ρεύμα στη ρωσική σοσιαλδημοκρατία έπρεπε να ξεχωρίσει χωρίς αμφισημίες από το ρεφορμιστικό
Σ’ αυτές ακριβώς τις συνθήκες ένας πυρήνας μπολσεβίκων ηγετών κατέληξε ότι η εποχή της χαλαρής συνύπαρξης σ’ ένα κόμμα είχε τελειώσει και το επαναστατικό ρεύμα στη ρωσική σοσιαλδημοκρατία έπρεπε να ξεχωρίσει χωρίς αμφισημίες από το ρεφορμιστικό. Την 1η Νοέμβρη 1911 συγκροτήθηκε η Ρωσική Οργανωτική Επιτροπή από μπολσεβίκους και «κομματικούς μενσεβίκους» (αντίθετους στη διάλυση του κόμματος) με σκοπό τη διοργάνωση Συνδιάσκεψης του ΡΣΔΕΚ στην οποία οι μενσεβίκοι, ο Πλεχάνοφ, ο Τρότσκι δεν συμμετείχαν. Η Συνδιάσκεψη της Πράγας, το Γενάρη του 1912, πήρε αποφάσεις για την κομματική οικοδόμηση στη Ρωσία παράνομων οργανώσεων, τη δουλειά στις νόμιμες εργατικές οργανώσεις, τη συμμετοχή στις εκλογές για την 4η Δούμα, το εκλογικό πρόγραμμα του κόμματος και άλλα άμεσα ζητήματα.
Τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς πραγματοποιήθηκε άλλη συνδιάσκεψη στη Βιέννη από τους μενσεβίκους με τη συμμετοχή του Τρότσκι που συγκρότησε το βραχύβιο «μπλοκ του Αυγούστου». Ο Τρότσκι εξαρχής συμφωνούσε πολύ περισσότερο με τους μπολσεβίκους στα πολιτικά ζητήματα (πρωταγωνιστικός ρόλος της εργατικής τάξης στην επανάσταση στη Ρωσία, εχθρική στάση απέναντι στους φιλελεύθερους, εξωκοινοβουλευτική επαναστατική πάλη) αλλά οι απόψεις του για τα οργανωτικά ζητήματα καθώς και η επιδίωξη για ενότητα του κόμματος τον οδήγησαν προσωρινά στο «μπλοκ του Αυγούστου», απόφαση για την οποία έκανε αυτοκριτική μετά.
Η διάσπαση αυτή τη φορά ήταν οριστική.
Μπορεί να συγκροτηθεί η πρωτοπορία σε περίοδο ήττας;
Οι καταστάσεις είναι συγκεκριμένες, τα ερωτήματα είναι διαχρονικά
Το 1911 η οργάνωση της μπολσεβίκικης φράξιας βρισκόταν στο ναδίρ. Η ήττα της επανάστασης του 1905 ήταν βαριά, στη διανόηση, ακόμα και τη μαρξιστική, έγινε της μόδας ο υποκειμενισμός, ο ιδεαλισμός ακόμα και ο μυστικισμός. Ο λικβινταρισμός είχε μαζί του την «κοινή λογική», το κόμμα ήταν ήδη διαλυμένο, έλεγαν, γιατί να μην επιδιωχθεί ένα νόμιμο μαζικό εργατικό κόμμα με «επιτροπές πρωτοβουλίας»; Ένα ισχυρό ρεύμα «συμφιλιωτισμού» υπήρχε και ανάμεσα στους μπολσεβίκους: Τι νόημα είχε μια διάσπαση τη στιγμή της υποχώρησης; Ποιος ο λόγος γι αυτή την «τρικυμία στο φλιτζάνι», για ζητήματα που δεν τα καταλαβαίνουν οι τσακισμένοι από την ήττα εργάτες; Η κοινοβουλευτική ομάδα της 4ης Δούμας (φθινόπωρο 1912) ήταν ενιαία. Μόνο στο τέλος του 1913, μετά από επίμονη πάλη του Λένιν ενάντια στο συμφιλιωτισμό, οι μπολσεβίκοι συγκρότησαν τη δική τους ξεχωριστή κοινοβουλευτική ομάδα.
Το απεργιακό κίνημα αναπτυσσόταν αργά από το 1911 μέχρι την απεργία στα χρυσωρυχεία του Λένα στη Σιβηρία, όπου η αστυνομία στις 4 Απρίλη 1912 άνοιξε πυρ ενάντια στους απεργούς σκοτώνοντας 270 και τραυματίζοντας 250. Ένα τεράστιο κίνημα αλληλεγγύης, πολιτικών απεργιών και διαδηλώσεων πυρπόλησε τη Ρωσία. Η νέα επαναστατική αφύπνιση του ρωσικού προλεταριάτου «συνάντησε» συγκροτημένη την επαναστατική πρωτοπορία, μ’ όλες τις ταλαντεύσεις και τις δυσκολίες.
Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ούτε παρέχει εγγυήσεις νίκης, ωστόσο τα ερωτήματα είναι συχνά διαχρονικά: Μπορεί να συγκροτηθεί επαναστατική πρωτοπορία σε καιρούς ήττας και απελπισίας; Αυτό που χρειάζεται είναι η αυτοτέλεια της εργατικής πολιτικής ή η συνεργασία με την αριστερή πτέρυγα της αστικής αντιπολίτευσης; Περιορισμός στους οικονομικούς αγώνες ή συνολική πολιτική πάλη; Πάνω απ’ όλα, μεταρρύθμιση ή επανάσταση; Οι απαντήσεις είναι επίσης διαχρονικές.
