Αλέξης Λιανός, μέλος του ΚΣ της νεολαίας Κομμουνιστική Απελευθέρωση
Η σύγχρονη μάχη κατά αστικού τεχνοκρατισμού και ανορθολογισμού
1. Αν προσπαθούσαμε να ορίσουμε λίγο απλοϊκά την ελευθερία θα μπορούσαμε να πούμε ότι ελευθερία είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να επιλέγει ελεύθερα (χωρίς εξαναγκασμό) μέσα από ένα ευρύ φάσμα επιλογών.
Αν η μια πλευρά αφορά την απουσία καταναγκασμού, η δεύτερη σχετίζεται άμεσα με τη γνώση, αφού για να επιλέγεις συνειδητά σημαίνει ότι έχεις επίγνωση των διαφορετικών επιλογών (και επιλέγεις με αντικειμενικά κριτήρια την πιο σωστή). Υπάρχει λοιπόν στενή σχέση ελευθερίας και γνώσης και γι’ αυτό υπονόμευση της πρώτης στο βαθμό που η ανάπτυξη της δεύτερης είναι στα «χέρια του κεφαλαίου» και υποταγμένη στην κερδοφορία του.
2. H επιστήμη είναι η συνειδητή πνευματική δραστηριότητα του ανθρώπου για την κατανόηση του φυσικού και κοινωνικού κόσμου (συμπεριλαμβανομένου του ίδιου του ανθρώπου) και για την παρέμβαση σε αυτόν. Η επιστημονική γνώση υπερβαίνει την καθημερινή πείρα και τον εμπειρισμό που όπως έλεγε ο Μαρξ «συλλαμβάνει μονάχα την απατηλή εξωτερική όψη των πραγμάτων».
Βασικά πεδία της επιστήμης είναι ο κόσμος που περιβάλλει τον άνθρωπο και η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη, ως βιολογικό, κοινωνικό και πολιτικό ον. Στόχος της είναι η ερμηνεία και η κατανόησή τους, η απάντηση σε ερωτήματα που γεννιούνται, οι αλλαγές-παρεμβάσεις στο υλικό και κοινωνικό περιβάλλον (και στον άνθρωπο), ο εμπλουτισμός του ως ψυχοσωματικο-κοινωνικής οντότητας. Η ανάπτυξη της γνώσης ιστορικά συνδέεται άμεσα με την εργασιακή δραστηριότητα των ανθρώπων. Ειδικά στις σύγχρονες καπιταλιστικές κοινωνίες η επιστήμη όχι μόνο σχετίζεται άμεσα με την παραγωγική δραστηριότητα, αλλά μετατρέπεται και η ίδια σε παραγωγική δύναμη.
3. Η επιστήμη δίνει για πρώτη φορά στον άνθρωπο την δυνατότητα διεκδίκησης της ελευθερίας, μιας ζωής χωρίς τον πρωταρχικό περιορισμό της φυσικής αναγκαιότητας. Ο «ελεύθερος άνθρωπος», που για πολλούς αιώνες βρισκόταν στην θρησκευτική φιλολογία και σε κάποια μετά θάνατον ζωή, πλέον μπορούσε να πατήσει στη Γη και να πάρει στα χέρια του τη ζωή του αλλάζοντας καθοριστικά τον κόσμο που τον περιβάλλει.
Οι σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις αλλάζουν άμεσα, καθοριστικά και πρωτόγνωρα τις ζωές των ανθρώπων σε κάθε πλευρά της κοινωνικής ζωής. Μια ζωή αξιοβίωτη και όμορφη χωρίς φτώχεια και δυστυχία είναι πλέον υπαρκτή δυνατότητα. Και πράγματι το μέγεθος του κοινωνικού πλούτου (που σε μεγάλο βαθμό καθορίζεται από την επιστήμη), οι συγκλονιστικές εξελίξεις στον τομέα της υγείας και ευρύτερα η συσσωρευμένη γνώση σε μια σειρά από πεδία μπορούν έμπρακτα να θέσουν τις βάσεις για μια άλλη πορεία της ανθρωπότητας. Ακόμη, με την «επανάσταση» των σύγχρονων υπολογιστών και της ρομποτικής και η εξελίξεις σχετικά με την αυτοματοποίηση σημαντικού κομματιού της παραγωγής διαμορφώνουν ανώτερους όρους για την απελευθέρωση του χρόνου που αποτελεί και πραγματικό μέτρο ελευθερίας και προόδου.
Αντανάκλαση όλων των παραπάνω, είναι η συζήτηση για την «κοινωνία της γνώσης» και η γενική αίσθηση ότι η εξέλιξη της επιστήμης και η ενσωμάτωση των νέων τεχνολογικών ανακαλύψεων στην κοινωνική ζωή θα μας οδηγήσει «αυτόματα» σε μια πολύ καλύτερη τάξη πραγμάτων. Η άποψη αυτή είναι διαδεδομένη σε εκατομμύρια εργαζόμενους ανά τον κόσμο και ειδικά στα πιο προωθημένα τμήματα της διανοητικής εργασίας. Είναι όμως τα πράγματα τόσο απλά;
4. Σε αντίθεση με θετικιστικές προσεγγίσεις, η ανάπτυξη της επιστημονικής γνώσης δεν είναι έξω από το κοινωνικό γίγνεσθαι, δεν είναι ουδέτερη ιδεολογικά και πολιτικά. Αντίθετα, ειδικά σήμερα που αποτελεί άμεση παραγωγική δύναμη καθορίζεται από τις κοινωνικές σχέσεις και σε τελική ανάλυση από την εξουσία του κεφαλαίου. Δεν αναπτύσσεται ελεύθερα δηλαδή, αλλά με τους όρους που εξυπηρετούν πριν και πάνω απ’ όλα την κερδοφορία του κεφαλαίου, για το οποίο «αληθές είναι ότι είναι επικερδές». Σε αυτή την κατεύθυνση μετασχηματίζονται οι θεσμοί και τα υποκείμενα της εκπαίδευσης με την αγορά να είναι πανταχού παρούσα.
Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα, όχι απλά να ευνουχίζονται οι απελευθερωτικές δυνατότητες της γνώσης, αλλά αυτή να στρέφεται ενάντια στην κοινωνία, κάτι που επιβεβαιώνεται αν δούμε την αξιοποίηση τόσων και τόσων ανακαλύψεων να αξιοποιούνται για την καθυπόταξη των εργαζομένων, για την χειραγώγηση τους, τον πόλεμο κ.α.
Όπως σημείωνε πάλι ο Μαρξ άλλωστε: «Στους καιρούς μας το κάθε τι μοιάζει να εγκυμονεί το αντίθετό του. Η μηχανή είναι προικισμένη με τη θαυμαστή δύναμη να μειώνει το μόχθο και να τον κάνει αποδοτικότερο – και όμως βλέπουμε πως γεννάει την πείνα και την εξαντλητική κόπωση. Οι πρόσφατα απελευθερωμένες δυνάμεις του πλούτου γίνονται πηγές στέρησης. Η ανθρωπότητα γίνεται κύριος της φύσης, αλλά ο άνθρωπος γίνεται σκλάβος του ανθρώπου.»
Υπό αυτό το πρίσμα είναι πρώτα απ’ όλα ο καπιταλισμός που τροφοδοτεί σήμερα την εχθρότητα απέναντι στην επιστήμη και τον ανορθολογισμό. Ας σκεφτούμε την εμπειρία της πανδημίας, με την περιβόητη επιτροπή των λοιμωξιολόγων που δεν έκανε τίποτα άλλο πέρα από το να προωθεί δήθεν επιστημονικά αναγκαία πορίσματα και μέτρα για να νομιμοποιήσει μια προαποφασισμένη καταστροφική πολιτική (και σε πολλές περιπτώσεις αντιεπιστημονικής) διαχείρισης της πανδημίας εκ μέρους της κυβέρνησης. Ας αναρωτηθούμε σε ποιο βαθμό επέδρασαν αυτά στη διαμόρφωση γνώμης για τα εμβόλια από ένα πολύ μεγάλο κομμάτι εργαζομένων και γενικά για την στάση του απέναντι στην επιστήμη.
Δεν μπορεί να είναι νικηφόρα μια οπτική που αντί να στοχοποιεί την καπιταλιστική ιδιοποίηση της επιστήμης, απορρίπτει συνολικά την επιστήμη και τις αντικειμενικές κατακτήσεις που έχει προσφέρει στον κοινωνικό άνθρωπο
Η λύση όμως δεν είναι να γυρίσουμε τη βέργα απ’ την ανάποδη, όπως μας προτείνουν διάφορα μεταμοντέρνα κατά βάση ρεύματα σκέψης που είναι και αρκετά διαδεδομένα. Τα ρεύματα αυτά, έχοντας την αντίληψη ότι αληθές δεν είναι κάτι που ανταποκρίνεται στην αντικειμενική πραγματικότητα, αλλά κάτι που επιβάλλεται ως τέτοιο από τους θεσμούς διαχείρισης της γνώσης οδηγούνται στην άρνηση της συστηματικής θεωρητικής σκέψης και της επιστήμης, ενώ μέσω μιας κατακερματισμένης οπτικής του κόσμου απορρίπτουν την δυνατότητα ενιαίας εικόνας του και άρα της ευρύτερης υπόθεσης μιας συνολικής αφήγησης και κοινωνικής προοπτικής. Σε τελική ανάλυση δεν έχει πολλά να προσφέρει και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να είναι νικηφόρα μια οπτική που αντί να στοχοποιεί την καπιταλιστική ιδιοποίηση της επιστήμης, απορρίπτει συνολικά την επιστήμη και τις αντικειμενικές κατακτήσεις που έχει προσφέρει στον κοινωνικό άνθρωπο.
5. Σύμφωνα με τα παραπάνω το ζήτημα της ελευθερίας του ανθρώπου είναι σε τελική ανάλυση ζήτημα κοινωνικών σχέσεων. Όσο όλοι και όλα υποτάσσονται στην εξουσία και στα κέρδη του κεφαλαίου όχι μόνο θα καταπνίγονται οι συγκλονιστικές δυνατότητες απελευθέρωσης του ατόμου και της κοινωνίας, αλλά όλο και περισσότερο θα γινόμαστε δέσμιοι.
